ارزشیابی علم و هنری راهگشاست
شمع

 

ابتکارات برای گسترش فرهنگ ارزشیابی در ایران

 

محمد حسن محقق معین

 

بهمن 1387

 

به حول و قوه الهی نویسنده این سطور در طول هشت سال گذشته تا کنون برای گسترش فرهنگ ارزشیابی در ایران اقداماتی تحت عناوین ذیل انجام داده است:

·         راه اندازی وب سایت شبکه معین علمی- شمع، در تارنمای جهانی،

·         تاسیس موسسه ارزشیابی توانمند ساز معین،

·          تالیف کتاب ارزشیابی توانمندساز،

·         تعاملات با دستگاه های دولتی،

·         ارتباط با  سازمان های غیر دولتی،

·          تدوین مدل ارزشیابی معین،

·          برگزاری کارگاه های آموزشی  ارزشیابی توانمندساز،

·         برگزاری دوره آموزش ضمن خدمت ارزشیابی برنامه،

·         تولید  بسته الکترونیکی آموزش ارزشیابی معین(ارزش)،

·         تولید برنامه الکترونیکی پایش آموزش معین(پایش)، و بالاخره

·         ترجمه کتاب مبانی ارزشیابی برنامه.

 

در ادامه به منظور معرفی و اشاعه این ابتکارات ،آنها را به طور اجمالی توضیح  داده ایم.

 

شبکه معین علمی- شمع. با توجه به افزایش سریع کاربران اینترنتی در ایران و اهمیت گسترش تولید محتوای علمی و مفید فارسی در اینترنت در چند سال اخیر سایت‌های اینترنتی فارسی زبان نیز از جغرافیای ایران به شبکه جهانی اینترنت پیوسته‌اند. از آنجا که برقراری ارتباطات، لازمه اجرای موفق فرایند ارزشیابی است، کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات برای پشتیبانی از این فرایند، امری رو به گسترش است.وب سایت شمع  در هفده  بهمن سال  1382 راه اندازی شد.در همان سال اول فعالیت انبوهی از مقالات و چکیده  گزارش های پژوهشی  در این شبکه منتشر شده است. شمع دارای یک موتور جستجوی اختصاصی است. در حاشیه سمت چپ بالای صفحه ، چهار گوش جستجو وجود دارد که با وارد کردن هر عبارت و کلمه مورد نظر چه فارسی باشد؛ چه انگلیسی  و کلیک روی  دکمه جستجو کن، موتور جستجوی اختصاصی شمع  در داخل 100 مگابایت اطلاعات فارسی و انگلیسی موجود در شبکه در چهار بخش مقاله ها ، گزارش های پژوهشی ، بلاگ ها و ارسال نظر ذیل بلاگ ها ، کاوش کرده و چنانچه آن عبارت را بیابد،  به تفکیک این چهار بخش  تحت عنوان فایلی که در آن، عبارت مورد نظر به کار رفته، در صفحه نتایج جستجو به صورت  دنبالک hyperlink  منتشر می شود. با کلیک کردن روی این لینک  می توان به مطلب مورد نظر دست یافت. در راهنمای استفاده از  وب سایت شبکه معین علمی اطلاعات کامل برای استفاده از این وب سایت درج شده است.مطالب  این وب سایت را می توان ذخیره کرد و چاپ نمود. گاه نوشته های  منتشر شده در  این وب سایت شخصی،  عمدتا در حوزه علوم اجتماعی با سبکی انتقادی است. صفحات این وب سایت در نشانی اینترنتی: www.moein.net  در سه ماه گذشته روزانه به طور متوسط حدود  1500 بار مشاهده  شده است.

 موسسه ارزشیابی توانمند ساز معین .اولین نهاد حقوقی و رسمی ایرانی که مشخصاً کاربرد ارزشیابی توانمندساز و اجرای مدل ارزشیابی معین را وظیفه اصلی خود قرار داده است؛ موسسه ارزشیابی توانمندساز معین است. این موسسه به عنوان اولین موسسه ارزشیابی توانمندساز در ایران در آبان ماه 1383 تاسیس و تحت شماره 17311 در اداره کل ثبت شرکت‌ها و مالکیت صنعتی در تهران به ثبت رسیده است.موضوع فعالیت این موسسه در ماده 2 اساسنامه 26 ماده ای آن به شرح ذیل درج شده است:

تسهیل توسعه سرمایه انسانی از طریق روشنگری، آگاهی بخشی، تسهیلگری و توانمند شدن مردم برای حل مسائل خودشان و ترغیب مردم به خواندن، نوشتن، حرف زدن و گوش دادن از طرق: گفتگو، جستجو، مطالعه، آموزش و ارزشیابی از خودشان و برنامه هایشان و برگزاری کلاس ‌ها و کارگاه های آموزشی در خصوص موضوع موسسه.

موسسه ارزشیابی توانمندساز معین، اولویت اول کاری خود را برگزاری کارگاه ارزشیابی توانمندساز برای سازمان‌‌ها و برنامه‌ها از جمله مدارس، دانشگاهها، وزارتخانه‌ها و موسسات غیر دولتی ، تعاونی و بیمارستان‌ها تعیین نموده است. این موسسه دارای سایت اینترنتی که  در نشانی اینترنتی: www.arzeshyaby.ir قابل دسترسی است.وب سایت موسسه ارزشیابی معین   دارای 25 صفحه پویای  اینترنتی است.این صفحات در 9 بخش :  کارگاه ،ماهیت،فرایند،اصول و سطوح ارزشیابی توانمند ساز  را بیست و چهار ساعته در طول 365 روز سال در سراسر جهان به زبان فارسی ارائه می دهند.گزارش فعالیت های  مؤسسه ارزشیابی توانمند ساز معین  را      می توانید در صفحه مشتریان سایت ملاحظه فرمائید.در صفحه گفتگو جستجو گران علاقه مند به ارزشیابی امکان تبادل نظر و اندیشه ورزی و يادگيري برای بسط مفاهیم تجدید شونده علوم اجتماعی را دارند.

کتاب ارزشیابی توانمند ساز.در فصل اول این کتاب ضرورت تحول ارزشیابی در سازمان‌ها، برنامه‌ها و گروهها مطرح و ارزشیابی  معادل « فرایند جمع‌آوری نظامند اطلاعات درباره موردِ ارزشیابی به منظور: كسب شناخت، بهبود عملكرد، یادگیری، پاسخگویی، برقراری ارتباطات و برنامه‌ریزی برای آینده» تعریف شده است.در فصل دوم، مبانی نظری چنین تعریفی از ارزشیابی با استفاده از آراء نظریه پردازان علوم تربیتی تشریح گردیده است. فصل سوم به معرفی یك الگوی موفق متكی بر نظریه‌ها و رویكردهای نوین ارزشیابی تحت عنوان: «الگوی ارزشیابی توانمندساز» اختصاص یافته است.در فصول چهارم و پنجم به نحوی نسبتاً تفصیلی برخی از فنون ارزشیابی تحت عنوان الگو‌های منطقی اجرای برنامه و طراحی ارزشیابی معرفی شده است.دست اندركاران سازمان‌ها و برنامه‌ها با كاربرد الگوی ارزشیابی توانمندساز و استفاده از مدل‌های منطقی تحت حمایت و تسهیلگری ارزشیابان توانمندساز می‌توانند در جهت نهادی و درونی كردن ارزشیابی در سازمان و برنامه خود گام بردارند.  نویسنده کتاب در سال 1380 برای اولین بار به معرفی الگوی ارزشیابی توانمندساز در ایران پرداخته است.در فصل ششم كتاب كه فصل آخر آن است ؛  تجارب و نهادهایی  که به نحوی با این الگو مرتبط بوده اند معرفی و پیشنهاد هایی  برای کاربرد وسیع تر الگو ارائه شده است.كتاب، علاوه بر فهرست مآخذ و معرفی هشت سایت و وبلاگ اینترنتی فارسی و انگلیسی زبان برای مطالعات بیشتر، دارای نه پیوست است، پیوست‌ها شامل انواع الگو‌های منطقی و چك لیست‌هایی است كه برای كاربرد معنای جدیدی كه از ارزشیابی در كتاب ارائه شده؛ به كار سازمان‌ها و برنامه‌ها می‌آید.نویسنده امیدوار است، مطالعه این كتاب، دست اندركاران و ذینفعان سازمان‌ها برنامه‌ها و گروه‌های مختلف را به اندیشه استفاده از فنون نوین ارزشیابی بیندازد. نویسنده در این راه آمادگی هر گونه همكاری و تسهیلگری از جمله ارائه کارگاه ارزشیابی توانمند ساز را دارد. محمد حسن محقق معین نویسنده این کتاب  بوده و موسسه بین المللی توسعه مفاهیم مدنی   چاپ اول آن را در 120 صفحه  و 3000 نسخه منتشر نموده است. برای خرید کتاب به صورت جزئی به انتشارات فرزین واقع در روبروی دانشگاه تهران خیابان انقلاب اول خیابان دانشگاه پلاک 5 مراجعه فرمایید.برای خرید بیش از پنج نسخه به  صفحه ارتباطات سایت اینترنتی  موسسه ارزشیابی توانمند ساز معین  مراجعه و تقاضای خود را به اطلاع موسسه برسانید تا در اسرع وقت نیاز شما برآورده گردد.

تعاملات با دستگاه های دولتی،پس از تاسیس موسسه ارزشیابی توانمند ساز معین در آبان ماه 1383 تا کنون،نویسنده این سطور به عنوان رئیس هیات مدیره و مدیر عامل  این موسسه  غیر دولتی و غیر تجاری با  ارکان تشکیلاتی و کارشناسی در سطوح بالا –  از حداکثر معاون وزیر تا حداقل مدیر کل و کارشناسان مسئول-  چهار وزارتخانه ،پنج سازمان، و یک نهاد عمومی برای پیشبرد فرهنگ ارزشیابی در کشورمان و کمک به اجرای وظائف این دستگاههای اجرایی در قلمرو ارزشیابی و نظارت، مذاکرات و ارتباطات پی گیرانه رسمی و غیر رسمی   داشته است.دردمندانه باید نوشت که تجربه زیسته نویسنده نشان داده است که  هیچیک از این  نهاد های اداری، برای درک اهمیت موضوع ارزشیابی و نیز ضرورت ارتقای کیفیت ارائه خدمات خود از این طریق، از سامان کافی، برخوردار نبوده اند.این نهاد ها عبارتند از:وزارت رفاه و تامین اجتماعی،وزارت کار و امور اجتماعی،سازمان بهزیستی کشور،سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور،وزارت کشور، وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی،سازمان بازرسی کل کشور،سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی،سازمان ملی جوانان،و شهرداری تهران.گزارش این اقدامات در چهار سال گذشته به تدریج منتشر شده است. از جمله در  وب سایت موسسه ارزشیابی توانمند ساز معین در نشانی دقیق:                     http://www.arzeshyaby.ir/customer.asp

 و یا در وبلاگ برنامه ملی توانمند سازی اجتماع محور در نشانی:                                            http://bmta.blogfa.com نویسنده در این مدت طرح ،  الگوها، و        برنامه های  مدونی را به مسئولین این نهاد ها تقدیم نموده است.از جمله: طرح "پایش و ارزیابی عملکرد نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی" قابل دسترسی در نشانی: http://www.moein.net/pajooheshdtl.asp?mid=39 که به وزارت رفاه  و تامین اجتماعی تقدیم شده است(محقق معین،1384).طرح ارزشیابی بنگاه های زود بازده و کار آفرین که به وزارت کار و امور اجتماعی تقدیم شده و گزارشی در باره آن در نشانی: http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=232 قابل دسترسی است. (محقق معین،1386).و یا "طرح فتی" که به سازمان بازرسی کل کشور تقدیم شد و در نشانی: http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=259 قابل دسترسی است(محقق معین،1387).و یا مقاله "ارزشیابی فعالیت های آمایش سرزمین در ایران" که  در  شهریور ماه 1385 به  سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تقدیم شد و در نشانی زیر در دسترس است.                                                         http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=227 (محقق معین،1385).

ارتباط با   سازمان های غیر دولتی،خوشبختانه تعاملاتی که نویسنده با  برخی از موسسات غیر دولتی کشور برقرار کرده در ترویج و اشاعه فرهنگ ارزشیابی  مثمر ثمرتر بوده است.از جمله نویسنده توانست به تقاضای" موسسه بین المللی توسعه مفاهیم مدنی" کتاب ارزشیابی توانمند ساز را در سال 1383 تالیف نموده و در تیر ماه 1384 از این کتاب در اولین کنگره پژوهش های مشارکتی جامعه محور که به همت تعداد زیادی از سازمانهای غیر دولتی در اردبیل برگزار شد؛ با ارائه مقاله ای رو نمایی نماید.برای اطلاع بیشتر در باره این کنگره و سازمان های غیر دولتی مشارکت کننده در آن  به نشانی : http://www.cbpr.ir/index.html مراجعه کنید. همچنین به همت :"موسسه دانش پژوهان جوان" اولین کارگاه ارزشیابی      توانمند ساز توسط نویسنده در  بهمن ماه سال 1384  در مرکز تشکل های مردمی   شهرداری منطقه 10 تهران به مدت دو روز برگزار شد.در اسفند ماه 1385  در دانشگاه شیراز به همت انجمن مطالعات برنامه درسی ایران ششمین همایش سالانه علمی این انجمن برگزار شد و نویسنده توانست مقاله ای در قلمرو ارزشیابی در آن ارائه کند.برای کسب اطلاعات بیشتر به نشانی:  http://www.icsa.org.ir/news/new/000114.php و یا نشانی: http://www.moein.net/maghalatdtl.asp?mid=94   و یا نشانی: http://arzeshyabytosify.blogspot.com  مراجعه نمائید.انجمن مطالعات برنامه درسی ایران همچنین  در آبان ماه  1387  در  هشتمین همایش سالانه انجمن در دانشگاه مازندران و نیز در یک سخنرانی علمی در سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی  فرصت های مناسب را برای نویسنده برای اشاعه  فرهنگ ارزشیابی فراهم نمود.اطلاعات بیشتر را در نشانی:   http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=264 بیابید. همچنین نویسنده به همت گروه جامعه شناسی علم و معرفت انجمن    جامعه شناسی ایران که نهاد علمی غیر دولتی بسیار فعال و پویایی است؛ توانسته است  برخی از نظرات خود را در یک   سخنرانی علمی تحت عنوان:             "چشم انداز سنجش آموزشی  و ارزشیابی" در آبان ماه 1386 در  سالن جلسات  انجمن واقع در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران بیان نماید.اطلاعات بیشتر را در سایت انجمن در نشانی دقیق: http://www.isa.org.ir/node/1645   بیابید.  

مدل ارزشیابی معین. در این مدلِ فرایندی ، در سه مرحله مجزا و مکمل سه پودمان ارزشیابی متناسب با تقاضای متقاضیان ارزیابی ارائه      می گردد.الف)پودمان" آموزش و نیاز سنجی ارزشیابی ":در این پودمان، رویکرد ارزشیابی توانمند ساز معرفی و آموزش داده می شود.این خدمت به صورت کارگاهی و یا کلاسی بسته به نظر  و شرایط متقاضی ارزشیابی در زمان مورد نظر متقاضی ارائه می گردد.در این مرحله بسته به مورد و البته نه در همه موارد امکان اجرای ارزشیابی تشخیصی ، سنجش ارزشیابی پذیری و تدوین طرح ارزشیابی متناسب با شرایط متقاضی وجود دارد.زمان اجرای این مرحله از "مدل پودمانی ارزشیابی معین"  و میزان ارائه خدمات ارزشیابی کاملا بستگی به تقاضای متقاضی ارزیابی، و حداکثر سه ماه است.ب)پودمان " تسهیل گری و اجرای ارزشیابی": در این پودمان،  ارزشیابی تکوینی موردِ ارزیابی ازطریق آموزش و اجرای فنون ارزشیابی از جمله تدوین و اجرای مدل های منطقی طراحی،اجرا و ارزشیابی برنامه  با ارائه  خدمات آموزشی،مشاوره ای  و تسهیلگری مستمر،  خود ارزیابی مستمر موردِ ارززشیابی صورت      می گیرد. این مرحله از اجرای"مدل پودمانی ارزشیابی معین"  حداقل شش ماه به طول می انجامد.پ)پودمان "مستند سازی و گزارش دهی ارزشیابی":در این پودمان، ارزشیابی پایانی صورت می گیرد. در این مرحله احیانا ممکن است یک ارزیابی به روش سنتی از طریق نظر سنجی با پرسشنامه  توسط یک ارزشیاب بیرونی انجام شود . در این مرحله از اجرای "مدل پودمانی ارزشیابی معین"  ضمن ارائه  آموزش های تکمیلی چهره به جهره و مستمر در حوزه های روش تحقیق، اطلاع رسانی، فناوری اطلاعات و ارتباطات ، گزارش نویسی و... گزارش نهایی ارزیابی توسط دست اندرکاران موردِ ارزشیابی و زیر نظر و با حمایت ارزشیاب توانمند ساز  تهیه             می شود.اجرای این مرحله از مدل حداقل سه ماه  طول خواهد کشید.

برگزاری کارگاه های آموزشی ارزشیابی توانمندساز .طرح آزمایشی  شهر سازان جوان یکی از برنامه ها ی  شهرداری منطقه 10 تهران  برای جلب مشارکت بیشتر مردم در 5 عرصه تاثير گذار و مرتبط با مسائل شهری و شهروندی: بازیافت، حمل ونقل و ترافیک، سیستم اطلاعات جغرافیایی ، فضای سبز و شهرسازی و معماری است. این طرح با همت شهرداری  و آموزش و پرورش منطقه 10 تهران با کمک اهالی این منطقه در دست اجراست.اهداف این طرح عبارتند از:الف)   تقویت بنیه آشنایی کودکان و نوجوانان با مسائل شهری و وظایف شهرداری؛ب)  آشنایی مردم با حوزه های وظایف شهرداری : بازیافت،فضای سبز،شهرسازی،ترافیک و سیستم اطلاعات جغرافیایی در مدارس، خانواده ها و محلات از سنین کودکی؛پ) دخالت دادن کودکان در انتقال پیام به خانواده ها؛ و بالاخره پ)  ارائه راه حل برای معضلات محلی با بهره گیری از ذهن خلاق کودکان.برای تحقق این اهداف از پاییز 1384 فعالیت هایی در سطح منطقه 10 شهر تهران  انجام شده است.نقطه عطف این اقدامات انتخاب  5 دبستان  و در هر دبستان انتخاب یکی از کلاس های پایه پنجم و برگزاری نشست های توجیهی با معلمان،مدیران،اولیای دانش آموزان و کارشناسان شهرداری از اوائل دی ماه بوده است. متعاقب این اقدامات آموزش های تخصصی در کلاس های درس برای دانش آموزان توسط کارشناسان شهرداری در  حوزه های 5 گانه اخیرالذکر به زبان ساده ارائه شده است. یکماه پس از شروع اجرای آزمایشی طرح شهر سازان جوان در مدارس منطقه،نشستی در 8 بهمن با حضور مدیران ،اولیا، معلمان  و کارشناسان طرح بر گزار گردید. پیرو این نشست در تاریخ شنبه 15 و یکشنبه 16 بهمن ماه 1384   کار گاه  آموزشی ارزشیابی توانمند ساز با حضور جمع 20 نفره ای از مجریان طرح و تیم شش نفره گرداننده کارگاه برای ارزشیابی دسته جمعی و مشارکتی طرح شهر سازان جوان در  سالن و 5 کلاس جانبی   در ساختمان مرکز تشکل های مردمی   شهرداری منطقه 10 تهران واقع در خیابان16 متری امیری برگزار گردید. در طول دو روز برگزاری کارگاه حدود 312 نفر ساعت کار دسته جمعی آموزشی و ارزشیابی انجام گرفت.تیم برگزار کننده کارگاه  نیز در قبل از بر گزاری و بعد  از آن  حدود 200 نفر ساعت در ارتباط با تمهید مقدمات  و نیز تدوین لوح فشرده  چند رسانه ای  حاوی  فیلم،صدا،عکس،و متون آموزشی هوشمند، گزارش اجرایی کارگاه و گزارش تحلیلی کارگاه وقت صرف نموده اند.این کارگاه به سفارش  معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه 10 تهران  توسط موسسه مدارس هوشمند  با مربیگری مدیر عامل موسسه ارزشیابی توانمند ساز معین برگزار گرديد.آخرین مورد کارگاه ارزشیابی توانمند ساز  توسط نویسنده به سفارش  سازمان ملی جوانان توسط نمایندگی این سازمان در استان کردستان  با حضور نمایندگانی از سازمان های مردم نهاد جوانان از  استانهای:آذربایجان شرقی،زنجان،کردستان،کرمانشاه،آذربایجان غربی،ایلام،چهارمحال بختیاری،لرستان و همدان از ششم تا هشتم اردی بهشت ماه 1386 در سنندج برگزار شد.در این کارگاه از دو فرآورده ارزشیابی که در ادامه توضیح داده شده  رو نمایی شد. شرکت کنندگان در کارگاه   ضمن آشنایی اولیه با مبانی ارزشیابی توانمندساز در فعالیت های دسته جمعی کارگاه ، ضمن تدوین  ویرایش اول "بیانیه رسالت برنامه آموزش و ترویج ارزشیابی توانمند ساز در سازمان های مردم نهاد جوانان "  ویرایش اول مدل منطقی این برنامه را نیز تدوین کردند.گزارش برگزاری این کارگاه به زبان انگلیسی توسط دکتر دیوید فیترمن در تارنمای جهانی در صفحه اینترنتی بین المللی رویکرد ارزشیابی توانمند ساز در نشانی زیر منتشر شده است)    فیترمن،2008).

 http://eevaluation.blogspot.com/2007/06/irantehran-national-research-project.html

 

دوره آموزش ضمن خدمت ارزشیابی برنامه.این دوره از تاریخ 14 بهمن 1386 به مدت چهار روز-  معادل 24 ساعت آموزشی-  لغایت 17 بهمن در مرکز آموزش عالی امام خمینی (ره) واقع در  محمد شهر کرج برگزار شده است..فراگیران این دوره 16 نفر از کارشناسان و کارشناسان ارشد حوزه ترویج و آموزش  وزارت جهاد کشاورزی بودند.تدریس و تسهیلگری این دوره را نویسنده  این سطور که عضو هیات علمی این مرکز است؛ به عهده  داشته است. در این دوره چارچوب ارزشیابی برنامه،احتمالاً برای اولین بار در مرکز و احتمالا در کشور به عنوان محتوای درس به فراگیران  به طور کامل معرفی گردید. همچنین تسهیلگر این دوره قبلا در یائیز و زمستان سال 1382 دوره آموزشی دیگری تحت عنوان دوره آموزش ضمن خدمت  ارزشیابی برنامه های ترویجی برای گروه دیگری از کارشناسان وزارت  جهاد کشاورزی  برگزار کرده بود. در چارچوب  ارزشیابی برنامه که به منظور اجرای ارزشیابی برنامه توسط وزارت بهداشت ایالات منحده امریکا طراحی شده است؛برای ارزشیابی برنامه شش گام در نظر گرفته شده است.همچنین در چارچوب، چهار دسته استاندارد های ارزشیابی برنامه که به منظور ارتقای کیفیت ارزشیابی توسط  یک کمیسیون بسیار معتبر و  فعال   از متخصصین ارزشیابی در امریکا  تحت عنوان: کمیسیون مشترک ارزشیابی تهیه شده،گنجانده شده است(CDC,1999).در روز اول اجرای دوره آموزش ضمن خدمت ارزشیابی برنامه،فراگیران از طریق یک پاورپوینت آموزش ارزشیابی با کلیات این چارچوب آشنا شده اند.در روز دوم ضمن آشنایی بیشتر با چارچوب در دو گروه ، پیرامون نحوه کاربرد  این چارچوب در فعالیت های روزمره بخش ترویج  و آموزش وزارت جهاد کشاورزی بحث و تبادل نظر شد.در روز سوم 30 استاندارد ارزشیابی برنامه در چهار مقوله:سودمندی،امکان پذیری،انصاف و درستی مورد بررسی قرار گرفت و در روز پایانی دوره 31 مورد از نکات مطرح در شش گام چارچوب ارزشیابی برنامه مورد بررسی قرار گرفت.متن خلاصه چارچوب ارزشیابی برنامه  در جزوه ای به فراگیران تقدیم شد.این متن به همراه گزارشی از نحوه برگزاری دوره در وب سایت شبکه معین علمی شمع  در نشانی: http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=254 منتشر گردید(محقق معین،1386).

   بسته الکترونیکی آموزشِ ارزشیابی معین(ارزش). ارزش یک  خود آموزِ ارزشیابی  است.لوح فشرده ارزش به منظور آموزش سریع ارزشیابی در حین برگزاری کارگاه  ارزشیابی توانمند ساز و نیز ارائه گزارشات ارزشیابی از کارگاه های آموزشی و نیز ارائه محصولات چند رسانه ای کارگاه ها پس از اجرای آنها جهت استفاده های بعدی شرکت کنندگان  در کارگاه  و دیگر علاقه مندان طراحی  و تولید شده است.در این بسته آموزشی  در 5 بخش و حدود بیست صفحه الکترونیکی اطلاعات جامعی در زمینه ارزشیابی به طور عام ، ارزشیابی توانمندساز به طور خاص و  فعالیت ها و تولیدات کارگاه ارزشیابی توانمند ساز و ارزشیابی آن وجود دارد.لینک های داخلی و خارجی این بسته الکترونیکی امکان سیر و سیاحت در اقیانوس ارزشیابی در بیکرانه تار جهان گستر و نیز خود لوح را برای علاقه مندان فراهم نموده است. ارزش در حال حاضر  با حدود 500 مگا بایت اطلاعات شامل: متن،صوت،عکس و فیلم از  متون تخصصی ارزشیابی و نیز مدارک کارگاه  های آموزشی ارزشیابی توانمند ساز برگزار شده در تهران و  سنندج در 867 فایل و 47 پوشه  در یک  لوح فشرده با برچسب اختصاصی به صورت خودکار قابل استفاده است.

برنامه الکترونیکی پایشِ آموزشِ معین (پایش). پایش یک نرم افزار است. این برنامه در حال حاضر به منظور پایش فعالیت های آموزشی کارگاه های آموزش ارزشیابی توانمند ساز طراحی شده و امکان گسترس کاربرد، حسب نیاز در آن پیش بینی شده است. در کار گاه سنندج پس از هر نشست (دو جلسه آموزشی) به صورت الکترونیکی و مستمر- مجموعا شش بار-  به پایش فعالیت های یاد دهی یادگیری مربی،شرکت کنندگان و             دست اندرکاران آموزشی کارگاه پرداختیم. ارزیابی پایانی عمومی کارگاه نیز با استفاده از همین ابزار در جلسه دهم صورت گرفت.پایش ،سنجش مستمر و نظام مند پیشرفت هر بخش از کار در طول زمان و بخشی از فرایند ارزشیابی و نقطه اتکای آن است. فرایند پایش  کنتر ل گر اقدامات مطابق برنامه و فراهم کننده امکان تطبیق های مورد نیاز از طریقی روش مند است. این نوع  ابزار  الکترونیکی برای اولین بار در یک کارگاه آموزشی در ایران به کار گرفته شد. این نرم افزار و برنامه کاربردی رایانه ای نسخه اولِ سومین محصول الکترونیکی موسسه ارزشیابی توانمند ساز معین  بوده و تحت نام اختصاری پایش  عرضه شده است.

ترجمه کتاب مبانی ارزشیابی برنامه.از آنجا كه متاسفانه  علم ارزشیابی در ایران به درستی توسط دانشگاهها شناسائی نشده و صرفا یكی از شاخه های آن یعنی ارزشیابی آموزشی،مورد تاكید است؛ به نظر می رسد آشنائی فارسی زبانان با مباحث اصلی و محوری ارزشیابی در جهان تا حدود زیادی زمینه كسب شناخت و ایجاد نگرش های جدید درباب ارزشیابی را فراهم آورد.لذا نویسنده این سطور اقدام به ترجمه دو سند مهم و دست اول  در قالب کتابی تحت عنوان مبانی ارزشیابی برنامه نموده است که انشاءالله تا پایان سال جاری در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد. در ادامه به معرفی اجمالی این دو سند پرداخته ایم.

یکم: فصل اول کتاب  "نظریه ارزشیابی،الگوها، و کاربردها"( Evaluation Theory, Models, and Applications)

این کتاب در آوریل سال 2007 (فروردین 1386) منتشر شده است.فصل اول کتاب که از لحاظ اندازه تقریبا سه برابر متوسط  تعداد صفحات فصول این کتاب 27 فصلی است؛از لحاظ محتوایی چکیده و عصاره نظری کتاب است. اساسا در این فصل مروری بر ارزشیابی برنامه شده و در باره ارتباط ارزشیابی و جامعه و خصوصیت فراگیر ارزشیابی بحث شده است.همچنین ارزشیابی و دیگر مفاهیم کلیدی حرفه ارزشیابی و ارتباط این حرفه با دیگر حرفه ها مورد بررسی قرار گرفته است.در بخش اول کتاب مبانی ارزشیابی برنامه –کتاب حاضر-  به نحوی مجمل و مفید چهار موضوع مورد بحث قرار گرفته است.یکم اهمیت و جایگاه ارزشیابی،دوم تعریف مفهومی ارزشیابی و بسط نظریه ارزشیابی برنامه،سوم تبار شناسی ارزشیابی و چهارم ویژگی ها و کارکرد های  ارزشیابی به عنوان یک حرفه در میان و در ارتباط با دیگر حرفه های موجود در جامعه.ادعای مترجم این است که طرح موضوعات دوم و چهارم  در این اثر به این شکل در ادبیات فارسی ارزشیابی در ایران برای اولین بار صورت گرفته و می تواند منجر به ایجاد نگرش های جدید نسبت به ارزشیابی در دانشگاهیان و کارگزاران اجرایی مرتبط با موضوع ارزشیابی و به تبع آنها  در دیگر متخصصان و مردم کشور عزیزمان گردد.در این اثر نویسندگان  انواع روش شناسی های ارزشیابانه را  شناسایی کرده  و خصوصیات حرفه ارزشیابی ،  تاریخ و جگونگی گسترش آن،اصول راهنمای مرجع،استاندارد های حرفه ای برای ارزشیابی و  طیف وسیعی از مشاغل مرتبط با ارزشیابی را تعریف نموده اند. در یك كلام هدف نوسندگان  این اثر مطلع ساختن خوانندگان از بنیان های ارزشیابی به عنوان یك عرصه مطالعه و تجربه است.این اثر حول و حوش سئوالات كلیدی درباره ارزشیابی سازمان یافته و می تواند مورد علاقه كسانی كه به تازگی وارد عرصه ارزشیابی شده اند قرار گیرد.همچنین ارزشیابانِ فصلی و موقتی كه نیاز به تشریح حرفه ارزشیابی به دیگران دارند و یا آموزشگران ارزشیابی  نیز می توانند از این كتاب بهره ببرند.

دکتر دانیل استافل بیم استاد مشهور دانشگاه و استاد آموزش و پرورش دانشگاه میشیگان غربی نویسنده اول کتاب است.( Stufflebeam & Shinkfield  ،2007)او عضو هیات موسس کمیسیون مشترک ارزشیابی و بنیانگذار مرکز ارزشیابی در دانشگاه دولتی اوهایو در سال 1965 و رئیس آن تا سال 2002 بوده است. در ایران بیشتر او را با مدل ارزشیابی سیپ CIPP می شناسند. دستیار او در نوشتن این کتاب آنتونی شینگ فیلد است. وی  متخصص در آموزش و پرورش بوده و در موقعیت های رهبری آموزشی شامل دستیاری ریاست و هماهنگ کننده گی تحقیق و برنامه ریزی وزارت آموزش وپرورش جنوب استرالیا کار کرده است.او در حال حاضر مشغول ارزشیابی از مدارس و دانشگاههای مستقل در استرالیا می باشد.کتاب "نظریه ارزشیابی،الگوها، و کاربردها"  در 768 صفحه  در چهار بخش و بیست و هفت فصل توسط انتشارات  جسی بیس  Jossey-Bass با شماره  شابک : 8-7765-7879-0-978 در ایالات متحده  امریکا با قیمت 70 دلار منتشر شده است.

با تامل در محتوای این اثر خواننده فارسی زبانِ آشنا با مفهوم ارزشیابی Evaluation می تواند با قاطعیت بین این  سازه مفهومی و  مفهومِ سنجش یا ارزیابی Assessment که جزئی از ارزشیابی است؛ فرق قائل شده و  درک جامع و بسیار دقیق تری از دنیای ارزشیابی پیدا کند.تا آنجا که ممکن است به این نظر برسد که دانشی که در ایران از محافل  رسمی دانشگاهی در این باره کسب کرده وی را حتی به دروازه های این دنیای بزرگ نیز نزدیک نکرده است!!  در سال1380 در یک گزارش پژوهشی و در سال  1383 در فصل دوم کتاب تالیفی ارزشیابی توانمندساز  با ارائه آثار گوبا و لینکلن  سعی در القای درک جامعی از نظریه های  ارزشیابی  شده بود؛که به نوبه خود در ایران  نسبتا تازه بود؛اما ترجمه فصل اول از کتاب نظریه ارزشیابی،الگوها و کاربرد ها تالیف استافل بیم و همکارش امری بسیار متفاوت و انشاءالله تاثیر گزارتر خواهد بود. 

در انتهای این اثر مجموعه ای از تمرین های مروری و سئوالاتی برای بحث گروهی آورده شده است.پیشنهاد  نویسندگان کتاب این بوده  است كه بعد از خواندن  مباحث هر فصل ، همه تمرین های پایانی فصل  را انجام دهید چرا كه این تمرین ها ابزاری برای سنجش و تائید میزان تسلط شما در موضوعات مطرح شده است.همچنین مباحثه در باره پاسخ های شما یه تمرین ها و سئوالات پایانی با همكاران و دانشجویانتان ممكن است سودمند باشد.

ناگفته نماند که استافل بیم و شینگفیلد در فصل ششم کتاب نظریه ارزشیابی،الگوها، و کاربردها ضمن معرفی رویکرد ارزشیابی توانمند ساز به عنوان یکی از 26 رویکرد زنده و فعال ارزشیابی،تعریضی بر آن                زده اند.در همین ارتباط نویسنده این سطور، توضیحی بر نقد آنها نوشت که با همکاری ارزنده  دیوید فیترمن– بنیانگزار و هدایت کننده رویکرد در سطح جهان – تکمیل و به صورت مقاله مشترکی منتشر گردید(Mohaqeq Moein & Fetterman,2008)).متن کامل این اثر را می توانید در دو نشانی زیر بیابید:

http://empowermentevaluation.blogspot.com/2008_07_06_archive.html

 http://eevaluation.blogspot.com/2008_07_01_archive.html

 انشاءالله اساتید و رهبران ارزشیابی در کشور از تجربیات استافل بیم و شینگفیلد   كه عمری را در راه مطالعه و پیش راندن ارزشیابی در جهان كرده اند؛ استفبال کرده و کارگزاران اجرایی مرتبط با ارزشیابی هم مشتری چنین الگوهای نوین ارزشیابانه ای گردند. امیدوارم این اثر بتواند منجر به تغییر نگرش نامبردگان در جامعه دانشگاهی نسبت به ارزشیابی گردیده  و متعاقب آن  شاهد بروز رفتارهای جدید به ویژه در جامعه  فارغ التحصیلان  و دانشجویان حوزه های مرتبط با ارزشیابی در کشور عزیزمان باشیم.تولدحرفه ارزشیابی در کشور گامی به سوی تعالی است. ارائه خدمات ارزشمند ارزشیابانه به مردم ، سازمان ها و برنامه ها   منجر به بالندگی بیشتر عرصه نظری و عملی ارزشیابی خواهد شد.

دوم: گزارش چارچوب ارزشیابی برنامه برای بهداشت عمومی( Framework for Program Evaluation in Public Health )

در ماه می 1997 مسئولان و کارشناسان وزارت بهداشت و خدمات انسانی ایالات متحده امریکا نیاز به تلفیق ارزشیابی با  مدیریت برنامه را تشخیص دادند.وزارت بهداشت یک گروه کاری ارزشیابی را  به منظور بسط یک چارچوب که عناصر بنیادی ارزشیابی برنامه را خلاصه و سازماندهی نماید؛ تشکیل داد.کار گروه ارزشیابی به نمایندگی از تمام واحد های وزارت بهداشت و با همکاری ادارات ایالتی و محلی بهداشت در خلال مرحله طولانی جمع آوری اطلاعات از هشت گروه مرجع ذیل، داده فراهم نمود:

·         متخصصان ارزشیابی

·         کارکنان و مدیران برنامه های بهداشت عمومی

·         مسئولان رسمی محلی و ایالتی بهداشت عمومی

·         هماهنگ کنند گان غیر دولتی برنامه های بهداشتی

·         معلمان و نمایندگان سازمان  بهداشت عمومی

·         پژوهشگران اجتماع محور

·         نمایندگان شبکه بهداشت عمومی و

·         کارکنان وزارت بهداشت

در فوریه 1998  به منظور بسط چارچوبی برای ارزشیابی در امور بهداشت و درمان کارگاهی با حمایت کار گروه ارزشیابی با مشارکت تقریبا 90 نماینده از گروه های فوق برگزار شد.علاوه بر این، کار گروه  با حدود 250 نفر مصاحبه کرد،گزارش های ارزشیابی منتشر شده و منتشر نشده را مرور نمود؛با       ذی نفعانی از انواع برنامه ها برای بهم بستن چارچوب  مشورت کرد؛و  یک وب سایت برای پخش مدارک و دریافت پیشنهادات برقرار نمود.در اکتبر 1998 یک دوره ملی آموزش از راه دور برای تشریح و برجسته کردن چارچوب از طریق شبکه آموزش بهداشت عمومی وزارت بهداشت اجرا کرد(8).مخاطبان این دوره حدود 10000 نفر از متخصصان بودند.چنین راهبردهای اشتراک دانشی فرصت های بیشماری برای آزمون و پالایش چارچوب ارزشیابی در اختیار کار گروه ارزشیابی و دست اندرکاران بهداشت عمومی قرار داد(CDC,1999).این گزارش چارچوبی برای درک ارزشیابی برنامه و تسهیل تلفیق ارزشیابی  در سراسر نظام بهداشت عمومی ارائه می نماید.اهداف گزارش عبارتند از:

·         تلخیص عناصر اساسی ارزشیابی برنامه؛

·         فراهم نمودن یک چارچوب برای اجرای ارزشیابی های برنامه موثر؛

·         مرور استاندارد ها برای ارزشیابی برنامه اثر بخش؛و

·         نشان دادن  کج فهمی ها در ارتباط با اهداف و روش های ارزشیابی برنامه.

اگرچه این چارچوب در وزارت بهداشت تهیه شده و مثال های مطرح شده در آن عمدتا در حوزه بهداشت و درمان است؛ اما استفاده از آن در هر برنامه ای امکان پذیر است.همانطور که استانداردهای تهیه شده توسط کمیسیون مشترک ارزشیابی برای برنامه های آموزشی تهیه شده است؛اما به توصیه همه سازمان های حرفه ای ارزشیابی، از این استانداردها در  ارزشیابی انواع برنامه های غیر آموزشی هم استفاده می شود.اگرچه چارچوب 10 سال پیش تدوین شده است اما در دوره های آموزشی سال 2008  انجمن ارزشیابی امریکا از همین چارچوب برای آموزش ارزشیابان استفاده شده است.لذا این الگوی ارزشیابی، بسیار معتبر است و نویسنده امیدوار است که استفاده از آن در ایران نیز مرسوم گردد.نویسنده این چارچوب را در بهمن ماه سال 1386 در یک دوره آموزشی به کارشناسان ارشد وزارت جهاد کشاورزی معرفی کرده است.متن کامل انگلیسی این چارچوب نیز در شبکه معین علمی-شمع در همان زمان منتشر شده است.

 

منابع و مآخذ

 

محقق معین،محمدحسن،1383،ارزشیابی توانمندساز،انتشارات موسسه     بین المللی توسعه مفاهیم مدنی،تهران.معرفی کتاب در نشانی:

http://www.arzeshyaby.ir/book.asp

محقق معین،محمد حسن،1385 ، ارزشیابی چیست ؟ منتشر شده در شبکه معین علمی – شمع در نشانی:

 http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=223

محقق معین،محمدحسن،1384،طرح "پایش و ارزیابی عملکرد نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی" ، منتشر شده در شبکه معین علمی در نشانی:

http://www.moein.net/pajooheshdtl.asp?mid=39

محقق معین،محمدحسن،1385، ارزشیابی فعالیت های آمایش سرزمین در ایران، منتشر شده در شبکه معین علمی در نشانی:

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=227

محقق معین،محمدحسن،1385،بهبود نظام آموزشی، تنها از طریق اصلاح ارزشیابی تحصیلی امکان پذیر نیست، همایش نو آوری های برنامه درسی در مقطع ابتدایی،به همت:انجمن مطالعات برنامه درسی ایران،برگزار شده در دانشگاه شیراز. چکیده و متن کامل مقاله در نشانی های ذیل قابل دسترس است:

http://www.icsa.org.ir/news/new/000114.php http://www.moein.net/maghalatdtl.asp?mid=94   http://arzeshyabytosify.blogspot.com

محقق معین،محمدحسن،1386،یادگیری سازمانی با استفاده از الگوی ارزشیابی توانمند ساز،  گامی به سوی سازمان یاد گیرنده،  مجموعه مقالات نخستین کنفرانس توانمندسازی منابع انسانی برگزار شده در آذر 1386.چکیده مقاله در نشانی ذیل وجود دارد:

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=249

محقق معین،محمدحسن،1386،بنگا ههاي زود بازده اقتصادي! آموزش و ارزشيابي يا بازرسي و مچ گيري، منتشر شده در شبکه معین علمی در نشانی:

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=232

محقق معین،محمدحسن،1386،چشم انداز سنجش آموزشی و ارزشیابی،سخنرانی در انجمن جامعه شناسی ایران در تاریخ 19 آذر 1386     - فایل صدا قابل دسترس در انجمن-  چکیده سخنرانی در نشانی های ذیل :

http://www.isa.org.ir/node/1645

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=247

محقق معین،محمدحسن،1386،گزارش برگزاری کارگاه تربیت مربی ارزشیابی توانمند ساز، منتشر شده در شبکه معین علمی در نشانی:

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=229

محقق معین،محمدحسن،1387،طرح فتی:برنامه ارتقای بهره‌وری:طرح توانمند سازی ادارات كل ستادی و استانی سازمان بازرسی كل كشور ، منتشر شده در شبکه معین علمی – شمع در نشانی:

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=259

محقق معین،محمدحسن،1387، مقایسه دو راهنمای برنامه درسی جامعه شناسی ی دوره متوسطه در ایران و انگلستان،سخنرانی در سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش در تاریخ 29 آبان1387 ، به همت:انجمن مطالعات برنامه درسی ایران،چکیده و متن نسبتا کامل مقاله در نشانی های ذیل قابل دسترس است:

http://www.icsa.org.ir/session/000464.php

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=264

محقق معین،محمدحسن،1387، تبیینی فلسفی و  اجتماعی از جهانی شدن و موقعیتی ماندن علم برنامه درسی،  مجموعه مقالات همايش : "جهانی شدن و بومی ماندن برنامه درسی: چالش ها و فرصت ها"، صفحات 197 لغايت 216 ، برگزار شده در دانشگاه مازندران به همت:انجمن مطالعات برنامه درسی ایران در آبان ماه 1387. چکیده و و مسیر دستیابی به متن کامل این مقاله و سایر مقالات همایش در نشانی ذیل قابل دستیابی است:

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=263

محقق معین،محمدحسن،1386،گزارش برگزاری دوره آموزش ضمن خدمت ارزشیابی برنامه، منتشر شده در شبکه معین علمی در نشانی:

http://www.moein.net/viewblog.asp?bid=254

 

Centers for Disease Control and Prevention.{1999},  Framework for Program Evaluation in Public Health. MMWR  1999;48(No. RR-11.

 

Fetterman DM, 2007, Iran, Tehran-National-Research-Project, Empowerment Evaluation Blog.

منتشر شده در نشانی:

http://eevaluation.blogspot.com/2007/06/irantehran-national-research-project.html

 

Mohaqeqmoein, M.H. & Fetterman, D.M., July 2008, Neither too narrow nor too broad.

منتشر شده در نشانی:

http://empowermentevaluation.blogspot.com/2008_07_06_archive.html

 http://eevaluation.blogspot.com/2008_07_01_archive.html

 

Stufflebeam, Daniel L. & Shinkfield, Anthony J., 2007, Evaluation Theory, Models, and Applications, Jossey-Bass puplication.

 

 

نويسنده : محمد حسن محقق معين جمعه 4 بهمن 1387
تعداد نظرات تا اين لحظه :  898 اعلام نظر