دو روز با برنامه درسی در دانشگاه مازندران
شمع

 

 تبیینی فلسفی و  اجتماعی از جهانی شدن و موقعیتی ماندنِ علم برنامه درسی

نویسنده:

محمد حسن محقق معین

عضو هیات علمی مركز آموزش عالی امام خمینی  وزارت جهاد كشاورزی

ارائه شده به صورت پوستر در:

همایش هشتم انجمن مطالعات برنامه درسی ایران: "جهانی شدن وبومی ماندن برنامه درسی؛چالش ها و فرصت ها" در:

دانشکده ه علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه مازندران

بابلسر - 8 و 9 آبان 1387

 

چکیده:

 یک مطالعه رسمی در خصوص برنامه آموزش جهانی به این نتبجه رسیده: اگرچه اجرای کامل این برنامه ممکن است با اقتضائات آموزشی ایران سازگاری نداشته باشد؛اما این برنامه می تواند به منزله الگویی برای اصلاحات تربیتی الهام بخش باشد.از منظر اسلامی،  انسان حاصل تركیب  خاک با روح خدا است.هدف از خلقت انسان   كه به تدریج  در شعب و قبایل سازمان یافته،  شناخت همنوعان و پرستش خدا و جانشینی وی در زمین است .لذا از این منظر فلسفی،  جهانی  شدن امر جدیدی نبوده و به ذات انسان كه ماهیتی فراسرزمینی دارد؛بر می گردد.به نظر بانی اصلی اثباتگرایی(positivism)، انسان همه جا و همه وقت یکی است، و این هویت ثابت نتیجه‌‌‌‌‌ی ترکیب زیستی و نظام عصبی اوست. و بشر در کل به طرف نوعی جامعه‌‌‌‌‌ی پیشرفته‌تر در حرکت است.اگر علوم را به سه شعبه : فیزیكی ، زیست شناختی و اجتماعی تقسیم كنیم ؛دو دسته اول  مكان بردار نبوده  بومی و غیر بومی نمی شناسند؛این علوم  جهانی اند.تنها علوم اجتماعی(علوم هویتی) موقعیت بردار ند.تاسیس اولین مدارس نوین ایران توسط تحصیلگرد گانِ  باز گشته از فرنگ  در 100 سال پیش و شكل گیری تدریجی نظام آموزشی در سطح ملی امری كاملا جهانی است و به هیچ وجه بومی نیست.حال سئوال این است که چالش ها و فرصت های جهانی شدن و بومی ماندن  علم برنامه درسی کدامند؟ به نظر می رسد ما حتی در تولید علوم هویتی درابتدای راهیم و  شاید اولویت ما در ایران پرداختن به آن باشد.  نظام آموزشی  نمی تواند منتظر تولید دانش در کشور شود و دست آوردهای جهانی حتی در علوم موقعیتی را در فعالیت های روزمره مورد استفاده قرار می دهد. در ادامه مقاله به مطالعه  دو راهنمای برنامه درسی درس مطالعات اجتماعی در دوره ابتدایی و تبیین امکان جهانی شدن و بومی ماندن  علم برنامه درسی  می پردازیم.

 

واژه های کلیدی:برنامه درسی-جهانی شدن-بومی سازی-مطالعات اجتماعی-تبیین فلسفی.

 

پنج جستار اصلی مقاله

 

1- آیا جهانی شدن امری جدید است؟

 

از منظر اسلامی،  انسان حاصل تركیب  خاک با روح خدا است.هدف از خلقت انسان   كه به تدریج  در شعب و قبایل سازمان یافته،  شناخت همنوعان و پرستش خدا و جانشینی وی در زمین است . به نظر اگوست کنت، بانی اصلی اثباتگرایی(positivism)، انسان همه جا و همه وقت یکی است، و این هویت ثابت نتیجه‌‌‌‌‌ی ترکیب زیستی و نظام عصبی اوست. و بشر در کل به طرف نوعی جامعه‌‌‌‌‌ی پیشرفته‌تر در حرکت است. لذا از این  دو منظر فلسفی،  جهانی  شدن امر جدیدی نبوده و به ذات انسان كه ماهیتی فراسرزمینی دارد؛بر می گردد.

 

2- آیا علوم را می توان به دو بخش علوم جهانی و علوم بومی تقسیم کرد؟

اگر علوم را به سه شعبه علوم  فیزیكی ی مربوط به طبیعت  بی جان  و علوم زیست شناختی ی مربوط به طبیعت جاندار و علوم اجتماعی ی مربوط به اجتماعات انسانی تقسیم كنیم ؛دو دسته اول علوم  اصولا مكان بردار نبوده  بومی و غیر بومی نمی شناسند؛این علوم  كاملا جهانی اند.تنها علوم اجتماعی مربوط به اجتماعات انسانی هستند كه تا حدودی موقعیت بردار می باشند.از شعبه سوم علوم در این طبقه بندی می توان  تعبیر به علوم هویتی كرد. 

در نهاد آموزش و پرورش در سطح كره خاكی  سه دسته  علوم مربوط  به طبیعت بی جان ، طبیعت جاندار و اجتماعات بشری، تولید ، توزیع  و مصرف می شوند. وجه مشترك هر سه دسته علوم استفاده از روش علمی است.دستگاههای علمی مغرب زمین با تمام قوا به تولید و توزیع هر سه دسته از علوم می پردازند.نظام های آموزش و پرورش نیز در سطح جهانی و ملی به اشاعه و مصرف این علوم در میان كشورها و ملت ها با در نظر گرفتن خط مشی های سیاسی، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی خویش  دامن  می زنند.بدیهی است كه رفتار انسانها در  هر نقطه از سیاره و بیرون از آن  تابع ادراكات و احساسات آنهاست.هر كشور و ملت به هر اندازه كه منشاء تولید علوم سه گانه باشند؛ می تواند  تا حدودی هویت خود را در آن بازتاب داده و انعكاس آن را در رفتار دیگر كشورها و ملت ها مشاهده و از ثمرات مادی و معنوی آن بهره جوید.

 

3- آیا هم اکنون آموزش و پرورش ایران، جهانی است یا بومی؟

تحولات علمی ، اقتصادی  و ارتباطی ی تاثیر گزار بر جهان  بشری و ماورای آن در چهار قرن گذشته كه تحت مقوله "مدرنیسم" قابل نامگذاری است؛ عمدتا در جغرافیای مغرب زمین بنیان گذاشته شده است.مدرنیسم  همه شئون زندگی(اقتصاد،سیاست،اجتماع و فرهنگ) در همه عالم را تحت تاثیر قرار داده است .طبعا هیچ كشوری و انسانی  نمی تواند حال و آینده ای بریده و بدون نسبت با این تحولات برای خود تصور نماید.

آموزش و پرورش به عنوان یك نهاد اجتماعی و به عنوان یك دستگاه خدماتی در ایران، مانند همه جهان تحت تاثیر مدرنیسم قرار گرفته است. تاسیس اولین مدارس  توسط تحصیلگرد گانِ    باز گشته از فرنگ  بعد از انقلاب مشروطه و تشكیل وزارت معارف در ایران در 100 سال پیش و شكل گیری تدریجی نظام آموزشی در سطح ملی در ایران و سایر كشور ها با استفاده از "علوم تربیتی" امری كاملا جهانی است و به هیچ وجه بومی، ملی و موقعیتی نبوده و مسلما ناشی از تفكرات جهانی سازی مطرح شده از دهه آخر قرن بیستم میلادی به بعد نیست.

جمع بندی نتایج مطالعات یکی از  فلاسفه ی معتمد حكومت در ایران در خصوص مبانی نظری آموزش جهانی حاكی از آن است كه: صورت بندی برنامه ای با رویکرد آموزش جهانی بر مبنای تفکر اسلامی به کمک مفاهیمی  همچون:جهان واحد،ارتباط،سیستم،تغییر،فعالیت ،آینده ،مشارکت و چشم انداز، منطقی به نظر می رسد؛اگرچه اجرای کامل این برنامه ممکن است با اقتضائات آموزشی نظام آموزشی جمهوری اسلامی سازگاری نداشته باشد؛اما در مجموع به نظر می رسد برنامه آموزش جهانی می تواند به منزله الگویی برای اصلاحات تربیتی الهام بخش باشد (علم الهدی،1386).صاحبنظر دیگری در مقاله ای که در سال 1997 منتشر شده نوشته است:موج جدید ظاهر شده برای جهانی سازی نسبتا تاثیرات اندکی در محتوای نظام های ملی آموزشی داشته است. جهانی سازی در صورتی در آموزش و پرورش تغییر ایجاد می کند که کشورها توانایی خود مدیریتی و انتخاب عناصر مناسب از نظام آموزش و پرورش جهانی را داشته باشند(1997McGinn ,).

 

4- چالش ها ی علم برنامه درسی در سطح جهان و برای جهانی شدن  کدامند؟

حدود و ثغور موضوعی علم « برنامه‌ریزی درسی» هنوز به طور كامل شكل نگرفته است .گودلد یكی از دانشمندان مطرح در این حوزه معرفتی معتقد است كه حوزه نظری برنامه ریزی درسی هر چند با بحران، «هستی» مواجه نیست،اما با بحران «چیستی» روبرو است. برنامه درسی به عنوان یك حوزه معرفتی، حوزه‌ای پراكنده و دارای مرزهای باز است (مهر‌محمدی ، 1380).

مهرمحمدی در جمع‌بندی نهائی یکی از مطالعات خویش ادعای گودلد را تكرار كرده است و آن اینكه بر اساس محتوای كتاب‌های مورد مطالعه و با توجه به میزان تمركزی كه در هر یك از مباحث علمی برنامه‌ریزی درسی در كتابهای مرجع صورت گرفته قلمرو موضوعی و مفهومی برنامه‌‌ درسی فاقد موضوع‌ها  یا ابعاد موضوعی است كه تعلق آن به این قلمرو را بتوان قطعی دانست (همان).

بنا بر این وقتی  كه برنامه ریزی درسی در جهان با بحران چیستی مواجه است! و بررسی دونسل كتابهای  چهار دهه آخر قرن بیستم میلادی در حوزه برنامه‌ریزی درسی نشان داده است كه قلمرو موضوعی علم برنامه‌ریزی درسی هنوز شكل نگرفته جهانی شدن و بومی ماندن آن چه معنایی دارد؟ما چه چیزی را می خواهیم جهانی و یا بومی کنیم؟ادعای اخیر منتج از مطالعات گود لد و مهرمحمدی است. مطالعه گولد با بررسی 5 كتاب درسی كامل و جامع برنامه ریزی درسی نوشته نامداران این رشته علمی همچون: رالف تایلر، اسمیت و دیگران، هر یك و تایلر، هر یك، و تابا كه بین سالهای 1949 تا 1962 منتشر شده، انجام شده است.مطالعه مهر محمدی نیز با استفاده از روش گودلد به بررسی پنج اثر برجسته دیگر برنامه‌ریزی درسی كه بین سالهای 1976 تا 1995 توسط رابرت زایس،ویلیام شوبرت، گلن هس والیوت آیزنر نوشته شده، منمرکز بوده است. 

به نظر می رسد در آثار دانشمندان و اصحاب علم برنامه درسی  در جهان و از جمله در ایران مرز مشخصی میان نظریه((Theory  و ایدئولوژی (( Ideology در نظر گرفته نمی شود. در هفتمین همایش سالانه انجمن مطالعات برنامه درسی ایران در دانشگاه تربیت معلم  در نشست  اول بعد از ظهر 28 فروردین1387  در یک سخنرانی کلیدی، شخصا  شنیدم و دیدم که به  نقل قول های برخی  از صاحب نظران  موافق و مخالف عام گرایی و تخصص گرایی در برنامه درسی دوره متوسطه ،بر چسب نظریه الصاق شده بود. این مشاهده، موجب شد تا در جلسه نقد و نظر که بلافاصله بعد از این سخنرانی برگزار شد؛همین انتقاد مطرح گردد؛ که البته پاسخ این بود که این نقل قول ها نه نظریه هستند و نه ایدئولوژی!  تعریفی که از نظریه به دانشجویان علوم اجتماعی آموخته می شود دارای  مرزهایی مشخص و قابل دفاع است. به نظر می رسد هر علم از جمله  علم برنامه ریزی درسی برای جهانی شدن باید بر مبنای فلسفه اش ، حدود و ثغور مفاهیم نطری مطرح در خود را با معیار های روشن برجسته نموده و ارزیابی نماید.

 

5- چالش ها ی برنامه درسی در سطح ایران و برای موقعیتی شدن (بومی شدن) چیست؟

كاربرد علم برنامه ریزی درسی در ایران لااقل از سال 1335 در وزارت آموزش و پرورش با تشكیل سازمان كتابهای درسی شكل جدی‌تری گرفت. این سازمان در سال 1355 عنوان پژوهش و نوسازی و در سال 1359 عنوان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی یافت. سازمان در 50 سال اخیر به تدوین برنامه های درسی و نیز كتابهای درسی و مواد آموزشی برای استفاده نهایی در مدارس پرداخته است بنابراین حدود نیم قرن تجربه را نباید دست كم گرفت و با پالایش آن، سرمایه‌فكری برنامه‌ریزی درس برای حال و‌ آینده را فراهم ساخت. (مقنی زاده، 1382و1381)

برنامه‌ریزی درسی در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی را می‌توان از حیث میزان توجه به علم و هنر برنامه ریزی درسی (Curriculum) به سه دوره تقسیم كرد. در دوره اول كه تا اوائل دهه 70 شمسی طول كشیده است؛ توجه چندانی به موازین علمی برنامه‌ریزی درسی وجود نداشته است و در موضوعات مختلف علمی، تلاش برای تالیف كتابهای درسی با محتوای تخصصی شده است. در دوره دوم كه  حدودا تا سال 1385 طول كشیده  به تدریج و با افت و خیز، دیدگاهی در خصوص استفاده از علم برنامه‌ریزی درسی در تالیف كتابهای درسی در سازمان، تقویت و تلاش شده است تا از فرایند برنامه ریزی درسی در فعالیت های سازمان استفاده شود. به نظر می رسد در یكی دو سال اخیر وارد دوره جدیدی در فعالیت  این سازمان شده ایم كه  هنوز نمی توان نام خاصی روی آن گذاشت ؛اما فعالیت ها و عدم فعالیت های این سازمان به نحوی است كه نگارنده را به این نتیجه رسانده كه هم اینك شاهد دوره سوم فعالیت های سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی هستیم!

به نظر می رسد ما در ایران حتی در تولید علوم هویتی در ابتدای راهیم؛هرچند که الویت ما و هر کشور دیگر در این حوزه غیر قابل تردید است.نظام آموزشی در هر کشور و در ایران نمی تواند منتظر تولید دانش در جغرافیای خود شود؛لذا دست آورد های جهانی حتی در  علوم موقعیتی را اگر به آن اعتماد پیدا نماید؛در فعالیت روزمره اش مورد استفاده قرار می دهد؛مانند آنچه در سال 1376 در تدوین اولین راهنمای برنامه درسی مطالعات اجتماعی  در سازمان پژوهش وبرنامه ریزی آموزشی تولید شد.

هنگامی که نظام آموزشی اعتمادی به دست آورد های جهانی علوم نداشته باشد و در   جغرافیای استقرارش نیز این علوم تولید نشده باشد،به ناچار دست به کار خلق دانش مورد علاقه و اعتماد خویش- بخوانید ایدئولوژی آموزشی-  می گردد؛مانند آن چه در سال 1386 در تدوین دومین راهنمای برنامه درسی مطالعات اجتماعی در ایران شاهد آن هستیم.اگر دانشمندان ایرانی  در حوزه علوم اجتماعی و انسانی توانسته بودند حداقلی از این دانش را در کشور تولید و بر کرسی بنشانند؛مسلما امکان تولید چنین برنامه هایی در سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی  در سال های 1376 و 1386  وجود نداشت.

نقشه  علمی کشور و سند ملی آموزش و پرورش هنوز! در دست تدوین است.مسلما در این نقشه و سند راهکارهایی برای تولید علم و نیز توزیع و مصرف آن پیش بینی شده و بر اساس آنها برنامه ریزی درسی علوم سه گانه را در سطوح دانشگاهی ،متوسطه و عمومی با گرایش های تخصصی در هر موضوع علمی از جمله در قلمرو مطالعات اجتماعی  با در نظر گرفتن نسبت آن با آموزش و پرورش جهانی شده با قدمت یک قرن در ایران، انجام خواهد شد!

 

منابع و ماخذ

دفتر تالیف وبرنامه ریزی كتابهای درسی،1377 ،چهار چوب های برنامه ریزی درسی.

دفتر تالیف وبرنامه ریزی كتابهای درسی،1379،منشور مدیریت دفتر برنامه ریزی و تالیف كتابهای درسی.

رفیع پور،فرامرز،1367، کند وکاو ها و پنداشته ها،شركت سهامی انتشار.

صدیق ،عیسی،1339،روش نوین در آموزش و پرورش،انتشارات شركت سهامی طبع كتاب.

علم الهدی، جمیله،1386،برسی مبانی نظری آموزش جهانی،انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

فلاحیان ،ناهید ،1386،  ویرایش دوم پیش نویس راهنمای برنامه درسی مطالعات اجتماعی برای دوره آموزش عمومی (ابتدایی- راهنمایی)،سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی.

کارنوی،مارتین . هنری ام لوین،1367 ،  بن بست  های  اصلاحات آموزشی،ترجمه محمد حسن امیر تیموری،نشر روز.

مقنی زاده محمدحسن،1377، نقد برنامه درسی مطالعات اجتماعی مقطع ابتدائی.

مقنی زاده،محمد حسن،1381،بررسی استانداردها در نظام برنامه ریزی درسی درس مطالعات اجتماعی مقطع ابتدائی درسال تحصیلی 82-1381 .(طرح تحقیق تصویب نشده در موسسه پژوهشی  برنامه ریزی درسی سازمان پژوهش وبرنامه ریزی آموزشی)

مقنی زاده ، محمد حسن ،  1382، استاندادها در نظام برنامه ریزی درسی، مورد ویژه:درس مطالعات اجتماعی،اولین انتشار در وبلاگ ارزشیابی توصیفی http://arzeshyabytosify.blogspot.com در تاریخ Saturday, August 23, 2003 مصادف با شهریور1382  با نشانی کامل اینترنتی:

http://arzeshyabytosify.blogspot.com/2003_08_17_arzeshyabytosify_archive.html#106164517972140683

مهر محمدی ،محمود،1374،چرا باید برنامه های درسی را به سمت مساله محوری سوق دهیم؟فصلنامه تعلیم وتربیت شماره 3 و 4 پاییز و زمستان 1374،شماره مسلسل 44-43 صفحات 9 تا 28.

مهرمحمدی ،محمود،1380،باز شناسی حدود و ثغور موضوعی برنامه درسی به عنوان یك حوزه معرفتی،فصلنامه پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت  شماره 13 و14 تابستان و پائیز 1378 تاریخ انتشار تابستان 1380 ،صفحات 17 تا 40.

 

 

 

Glatthorn, Allan A, 2001, thinking a bout curriculum, ASCD.

 

McGinn, Noel F, 1997, the impact of globalization on national education systems,Prospects,Vol XXVII,no1,March 1997.

 

توضیح:

پذیرش این مقاله در سایت اینترنتی  همایش هشتم انجمن مطالعات برنامه درسی ایران: "جهانی شدن وبومی ماندن برنامه درسی؛چالش ها و فرصت ها" ، در بخش دوم  ردیف 23 مقالاتی كه برای ارائه به یه صورت پوستر و چاپ در مجموعه مقالات پذیرفته شده اند، اعلان شده است. جکیده مقاله در صفحه  28  كتاب چكيده مقالات و متن كامل مقاله  ذيل محور  ديدگاه هاي نظري جهاني شدن و برنامه درسي در صفحات 197 لغايت 216 لوح فشرده مجموعه مقالات همايش منتشر شده است.متن کامل مجموعه مقالات این همایش به همت  آقای سعید صفایی موحد که وبلاگ خوب و پر محتوای  مطالعات برنامه درسی را  منتشر می کنند؛ در اینجا در دسترس  علاقه مندان قرار گرفته است.

نويسنده : محمد حسن محقق معين سه شنبه 7 آبان 1387
تعداد نظرات تا اين لحظه :  336 اعلام نظر