ده صفحه اول جزوه روانشناسی اجتماعی
شمع

مرکز آموزش عالی امام خمینی(ره)- کرج

گروه مدیریت و علوم انسانی

روانشناسی اجتماعی

محمد حسن محقق معین

27 اردیبهشت 1387

مقدمه

در عقاید اسلامی  انسان اشرف مخلوقات است.خداوند روح خود را در  ماده ای پست دمیده  و انسان را خلق کرده است .الله این دسته از مخلوقات خود را  به اراده ای مجهز نموده که از روی اختیار می توانند  تبدیل به جانشینانش در زمین گردیده و جامعه ای توحیدی بنا نمایند. از سوی دیگر می دانیم و به تجربه دریافته ایم که  انسان موجودی اجتماعی است و در یک محیط مدنی  قابل پرورش است و نه در یک محیط طبیعی یا وحشی. از فلاسفه شنیده ایم که انسان مدنی به طبع است و از پیامبر گرامی اسلام  به نقل از خداوند  که : تعاونو علی البر و التقوی. جماعت ، اجتماع ، فعالیت دسته جمعی و مشارکت  اگر چه از جنبه ابزاری برای تحقق یرخی اهداف اقتصادی ، سیاسی  ،عبادی،معنوی،اجتماعی ،فرهنگی در اسلام  و نیز انواع مکاتب فکری و نظریه های علمی بشری مطرح و توصیه شده است؛اما چنین کنش های اجتماعی گروهی  فی نفسه  و در ذات خود نیز هدف تلقی شده است.

در ادبیات اسلامی بعضا به همراه بودن شیطان با فرد(الشیطان مع الفرد) و یا بودن دست خدا با جماعت (یدالله مع الجماعه)اشاره شده است.بنابر اینها، کرامت انسانی و سیر به سوی الله، مستلزم اجتماعات مدنی پیشرفته است.به بیان دیگربرای رسیدن به جامعه توحیدی باید از جامعه مدنی  عبور کنیم. جامعه مدنی و جامعه توحیدی در معانی یاد شده در این مقدمه در طول هم قرار دارند و نه در عرض یکدیگر.به عبارت دیگر پرورش مدنی جزئی از پرورش دینی است.پرورش مدنی مقوم  کرامت انسانی و انباشت سرمایه اجتماعی است.مسلما طرز تلقی های دیگری از جامعه مدنی و نیز جامعه دینی در ادبیات این مباحث وجود دارد.که در این مختصر، متعرض این تعاریف و برداشت ها نمی شویم.

 انسانها قادر به برقراری ارتباط، همکاری با یکدیگر، تاثیر گذاری برهم و تاثیر پذیری از هم هستند، به عبارت دیگر انسانها دراجتماع و تحت تاثیر انواع محیط هایی که در آن محاط هستند؛ با یکدیگر کنش متقابل برقرار می کنند و این محیط ها را نیز تحت تاثیر رفتارهای خویش قرار می دهند، انسانها از طریق کنش های متقابل بر یکدیگر نفوذ می کنند، در روانشناسی اجتماعی به بررسی روابط  و فعالیت های افراد در گروه (تاثیر گروه بر فرد و بالعکس) می پردازیم.

بیشتر كتاب های روانشناسی اجتماعی به زبان فارسی؛برگردان آثار خارجی بوده و جنبه دائرالمعارفی دارند. از جمله اولین این كتابها دو كتاب روانشناسی اجتماعی اتوكلاین برگ و ژان استوتزل  است كه هر دو كتاب  توسط استاد استادانم و نیز استاد عزیز خودم ،چهره ماندگار جناب آقای دكتر علی محمد كاردان (ره)-  ایشان در سال1386   به دیار باقی شتافتند- ترجمه شده است.این دوكتاب در اواسط قرن بیستم نوشته شده اند و هر دو حدود 40 سال قبل به فارسی برگردانده  شده اند.

در سال های اخیر نیز چند جلد كتاب روانشناسی اجتماعی توسط اساتید،ترجمه و یا ترجمه و تالیف(ترجمه آزاد) شده اند.از جمله كتاب های روانشناسی اجتماعی  آقایان: ،دكتر حسین شكر كن ،دكتر یوسف كریمی،دكتر حمزه گنجی و یا كتاب روانشناسی تعامل اجتماعی ترجمه آقایان خشیار بیگی و مهرداد فیروز نسب.البته این فهرست را می توان در حد یك پارگراف دیگر ادامه داد اما لزومی به این كار نیست.

 از آنجا كه روانشناسی اجتماعی از بدو تولد علمی كاربردی بوده است و نه محض، همه این كتاب ها به بررسی سطحی و یا عمیق مسائل مردمان كشورهای مختلف و عموما غربی پرداخته اند؛بنابراین تبعا مسائل  روانشناسی اجتماعی مطرح شده در این كتاب ها  نمی توانند؛مربوط و یا نسبتا نزدیك به مسائل مردمان ایران زمین باشند.البته همانطور كه ذكر شد این كتاب ها جنبه دانشنامه ای دارند و موارد قابل تامل،توجه و مفید در همه آنها كم و بیش یافت می شود.

تتبع  و تجربه چندین ساله من در این رشته كه از نظر خودم چندان هم عمیق و قابل توجه  نیست! به من اجازه نداد كه هیچ یك از این كتاب ها را به عنوان منبع اصلی درسی دانشجویان دوره پودمانی كاردانی روابط عمومی در سال تحصیلی جاری معرفی كنم.لذا جزوه درسی حاضر را  که در نیمسال های  تحصیلی قبلی تدریس  شده با اندکی اضافات بسیار تاثیر گزار و مهم  تقدیم علاقه مندان  می كنم.باشد که مفید فایده واقع گردد؛انشاءالله.

روش برگزاری كلاس و ساختار كار عملی

مجموع چهار ساعت وقت هر جلسه این درس را  که در برنامه آموزشی این نیمسال در نظر گرفته شده  به دو بخش تقسیم می نمائیم.در بخش اول جزوه حاضر تدریس می شود.از این جزوه در پایان نیمسال تحصیلی امتحان گرفته می شود.این امتحان  حد اکثر 10 نمره دارد.بخش دوم هر جلسه به کار عملی اختصاص دارد.کار عملی در گروه های حدود 5 نفره دانشجویی که به دلخواه تشکیل می شود؛ انجام خواهد شد. در صورت لزوم  برای پی گیری کار های مورد نظر گروه،   همه یا برخی از اعضای گروه می توانند در زمان کار گروهی در خارج از کلاس  درس هم فعالیت ها ی مورد نظر گروه خود را پی گیری نمایند. هر گروه به طور مستمر و در پایان نیمسال  گزارشی حتی المقدور چند رسانه ای(متن،فیلم،صدا،عکس) از نحوه عملکرد گروه،تعداد جلسات تشکیل شده،اقدامات به عمل آمده مطالعات انجام شده،مشکلات  و نتایج فعالیت  های خود را  ارائه می نماید.این گزارش  حد اکثر10 نمره دارد.

من در هر جلسه تلاش می کنم تا به همه گروه ها سر زده و تسهیلگر فعالیت هایشان باشم.بدیهی است نحوه  فعالیت های هر گروه  در جلسات کار عملی به طور مستمر مورد پایش اینجانب قرار گرفته و نتایج آن ثبت و ضبط خواهد شد.برای آسانی و هدایت کار گروه ها مطالعه دقیق   "راهنمای  تماس اجتماعی " و  نیز "راهنمای کار گروهی سودمند" که  با استفاده از جدید ترین منابع معتبر تهیه شده و به تفصیل در کلاس مورد بحث و تدریس قرار گرفته اکیدا توصیه می شود.

کار دسته جمعی در این گروههای آموزشی می تواند موجب افزایش آگاهی از خود و فهم دیگران ،تغییر کردن و متحوّل شدن  اعضای گروه  و  کارکردهایی در موارد ذیل برای  اعضای گروه باشد:

  1. گشودگی بیشتر
  2. صراحت و حاضر جواب شدن بیشتر
  3. گفتن و شنیدن و حساسیت بیشتر
  4. صبوری بیشتر ،درک و  مراقبت از احساسات خود و دیگری
  5. همدلی و هم حسی بیشتر
  6. کمک کردن و شاد شدن
  7. داناتر شدن و درک نادانی های خود و دیگری

راهنمای تماس اجتماعی Social Engagement Guideline

حکومت ها  می توانند در جستجوی کار با اجتماعات از فاصله بسیار نزدیک تر باشند؛  از فعالیت های خود یاری و داوطلبانه حمایت کرده و همکاری های بین بخشی را تقویت نمایند.سازو کارهایی برای  محرومترین اقشار مردم فراهم آورده و آنها را  به اظهار نظر بیشتر در مورد چگونگی ارائه شدن خدمات برای رفع نیازهای متنوع  خود تشویق کنند.  اینها که گفته شد زمینه های افزایش تماس اجتماعی با جوامع محلی و دیگر اجتماعات  است ؛ اما تماس اجتماعی چیست ؟

تعریف تماس اجتماعی

اگر کنش متقابل اجتماعی را  برقراری رابطه اجتماعی میان دو یا چند نفر  تعریف نمائیم در این صورت تماس اجتماعی شکل پیشرفته ای از کنش متقابل اجتماعی است.به برقراری ازتباط میان چند نفر یا چند گروه  به منظور شناخت و رفع نیاز ها و مسائل مبتلا به افراد و گروه ها تماس اجتماعی می گویند.

مزایای تماس اجتماعی

تماس اجتماعی مزایای آشکار و پنهان متعدد و متنوعی دارد .اما چهار  مزیت بسیار مهم آن در زمینه های چهار گانه ی : تصمیم گبری،ظرفیت سازی،توانمند سازی و محرومیت زدایی در ادامه مختصرا توضیح داده شده است:

  1. تصمیم گیری بهتر  از طریق روشن بودن موضوع تماس و بحث و مداخله در باب موضوع و نیز همدلی و همراهی و  نیز در نظر گرفتن تفاوت های فردی افراد و یا سازمان های درگیرِ تماس
  2. به فعلیت رساندن ظرفیت ها و سرمایه های اجتماعی بالقوه اجتماعات و سازمان ها(ظرفیت سازی)
  3. نفوذ اجتماعات بر تصمیمات موثر در سرنوشت  آنها از طریق دخالت در فرایند های تصمیم گیری در خصوص تخصیص منابع (توانمد سازی) 
  4. رسیدگی به اجتماعات محروم (محرومیت زدایی)

ویژگی ها و چالش های  تماس اجتماعی خوب

هر تماس اجتماعی خوب واجد چهار ویژگی: جامعیت،تاثیر گزاری،مردمی بودن و  پایداری است.دانشمندانِ مردم کار  به تجربه شخصی و تحقیق علمی در یافته اند که در زمینه های ذیل تماس های اجتماعی مردم  دچار چالش می شود:

  1. نیاز ها و مسائل متعدد و متفاوت ذینفعان
  2.  راههای تشخیص نیاز ها و مسائل متعدد و متفاوت ذینفعان
  3. سوابق و پیشینه های متعدد و متفاوت ذینفعان در گذشته
  4. چشم انداز های متعدد و متفاوت ذینفعان برای آینده
  5. تقلیل یافتن تماس با ذینفعان به مشورت با ذینفعان
  6. بی علاقگی ذینفعان
  7. فشار و تحمیل از بالا برای برقراری تماس
  8. اعمال انواع  محدودیت در محتوای تماس

عوامل ضعفِ تماس اجتماعی

اگرچه انسان مدنی به طبع است و نیاز های او با شرکت در اجتماعات و همیاری بهتر تامین می شود؛اما به دلائل مختلف از فعالیت های دسته جمعی اش  در موارد قابل توجهی آنطور که باید بهره نمی برد. چهار دسته عوامل: انسانی،نگرشی – مهارتی، سیاستی و تاریخی در ضعف تماس اجتماعی موثرند.این عوامل به تفکیک و اختصار در ادامه توضیح داده می شوند.

  1. تسهیل گران تماس اجتماعی:انتخاب نمایندگان نامناسب و یا ناکافی از اجتماعات برای گفتگو  به نحوی که این نمایندگان را نتوان نماینده  همه اقشار اجتماعات مورد مداخله به حساب آورد.بدیهی است که چنین نمایندگان نامناسبی اولا در ایجاد شبکه گسترده روابط با آحاد و اقشار اجتماعِ مورد نمایندگی ناتوان باشند؛ ثانیا نتوانند انگیزه لازم برای مشارکت را در اجتماعات مورد مداخله فراهم آورند؛ ثالثا پاسخگوی خوبی به اجتماعی که از آن نمایندگی می کنند؛نباشند.
  2. نگرش و مهارت ناکافی تسهیل گران (دولتی و غیر دولتی):قدر مسلم در طرفین و محیط تماس های اجتماعی ذی نفعان گوناگونی به ایفای نقش می پردازند.لذا تسهیلگران تماس باید از شایستگی های دانشی و مهارتی کافی برای گوش دادن و پاسخ دادن به این ذی نفعان داشته باشند.هر کاری متخصص خود را می خواهد و تسهیل گری نیز از این امر مستثنی نیست.دیدگاهها و طیف وسیع ذی نفعان اجتماعات اقتضای حضور تسهیل گران کارآزموده و مجرب را دارد.
  3. سیاست های حذفی و تبعیض آلود: به دلائل گوناگون فرهنگی ،سیاسی و مدیریتی ممکن است برخی از اجتماعات برای مداخله و مورد تماس قرار گرفته شدن ،غیر خودی تلقی شده و به حساب نیایند.این اجتماعات محذوف از ابعاد هقتگانه : سنی،قومی،طبقه ای،جنسی،توانایی،صلاحیتی و مذهبی مورد سیاست گذاری ها ناروا و حتی نادیدگی واقع می شوند.
  4. تخریب تاریخچه تماس اجتماعی: تماس های تسهیل گران بی صلاحیت یا کم صلاحیت با اجتماعات مورد مداخله در گذشته از یک سو و اثر بخش نبودن  تلاش های بی وقفه مردم مورد مداخله در فعالیت های گذشته از دیگر سو منجر به تخریب تاریخچه تماس و بی اعتمادشدن  مردم به انجام تلاش های مجدد برای برقراری تماس های اجتماعی جدید است.

راهنمای کار گروهی سودمند  Guideline  Collaborative Gain

این راهنما را بر محور چهار سئول و جواب سازمان داده ایم که در ادامه به ترتیب مطرح شده است.

سئوال اول : کار گروهی سودمند چیست؟

 اولین چیزی که این سئوال می تواند در خواننده القا کند این است که کار گروهی غیر سودمند هم داریم.بله درست است بسیاری از کارهای گروهی غیر مفید هستند.کار دسته جمعی ی موفق تر از کار انفرادی افراد یا سازمان ها،کار گروهی سودمند است.

سئوال دوم:چه کسانی می توانند کار گروهی سودمند انجام دهند؟

انجام کار گروهی سودمند امری فطری یا خاصِ قوم وقبیله ای یا منطقه و یا شرایط خاصی نیست! همه می توانند با درک کاملترِ فرایند های همکاری و نیز تفکر در باره جنبه های عملی کارهای دسته جمعی،کار گروهی سودمند انجام دهند.

سئوال سوم:چگونه می توان کار گروهی سودمند انجام داد؟

کار گروهی سودمند مبتنی بر نظریه،دانش و مهارت هایی است که فرایند ها،مزایا،ویژگی ها، چالش ها و راه های رفع عوامل ضعفِ همکاری در آن به طور نظری تبیین و به نحوی عملی تمرین شده باشد.با درک این دانش و تمرین فعالیت های گروهی می توان به تدریج دانش و مهارت کار گروهی سودمند را به دست آورد.

سئوال چهارم:اصول شکل گیری کار گروهی سودمند کدامند؟

کار گروهی سودمند به تدریج بر مبنای شش اصل: تعیین تدریجی هدف ها،توازن تدریجی قوا،اعتماد سازی،تقسیم کار،انعطاف پذیری و ارزشیابی توانمند ساز شکل می گیرد.این اصول در ادامه به اختصار تشریح شده اند.

اصل اول: تعیین تدریجی هدف ها

معمولا افراد و یا سازمان ها به منظور تحقق هدفی کلی شروع به تشریک مساعی می کنند.اما هر فرد ویا سازمان به دلیل ماهیت و اهداف متفاوتش با دیگر مشارکین،ممکن است انگیزه ها و اهداف آشکار و یا پنهانی را در ذیل هدف ِ کلی مشترک با دیگران،با خود به میدان کار دسته جمعی بیاورد.اذا جزئی کردن اهداف کلی،امری تدریجی و توافقی بوده وبه مرور زمان دست یافتنی است.

اصل دوم:توازن تدریجی قوا

سازمان ها وافراد مشارک،هریک دارای توانایی ها و منابع خاص خود می باشند.اعضای گروه بر حسب کارکردی که آورده های آنها در فعالیت گروهی دارد؛می توانند اعمال قدرت ونفوذ نمایند.بر این اساس به تدریج نقش های افراد و سازمان ها در کار دسته جمعی شکل می گیرد.

اصل سوم:اعتماد سازی

اعتماد همکارن به یکدیگر لازمه تحقق اهداف است.اعتماد از ابتدای فعالیت دسته جمعی به میزان کافی وجود ندارد.اما به تدریج از طریق تبادل اطلاعات بین مشارکین،میزان اعتماد بین آنها نیز بالا رفته و هنجارهای گروه از طریق ایفای نقش اعضاء محقق می گردد.

اصل چهارم: تقسیم کار

هر فرد یا سازمان عضو یک فعالیت دسته جمعی،در اجتماع  پیرامون فعالیت نقش و کارکرد های متنوعی ایفا کرده واز قابلیت های خاص خود برخوردارند.این مهم است که با توجه به این قابلیت ها و شبکه های روابط افراد وسازمان های مشارک،برای هر همکار،برنامه عمل مناسبی در کار دسته جمعی در گروه تعیین گردد.

اصل پنجم:انعطاف پذیری

 همه چیز به دلائل گوناگون در معرض تغییر است.افراد یا سازمان های عضو یک کار دسته جمعی نیز از تغییر مبری نیستند.با برقراری ارتباط مستمر بین همکاران فعالیتِ دسته جمعی و آگاهی از احوال یکدیگر و اطلاع رسانی،اعضای گروه تنظیمات لازم را در فعالیت گروه اعمال می کنند.این تنظیمات از طریق همسو کردن هدف های اعضا و هدف گروه به نحوی همدلانه و با قاطعیت صورت می گیرد.

اصل ششم:ارزشیابی توانمند ساز

سازمان ها و یا افرادِ همکاری کننده در یک فعالیت دسته جمعی در طول مشارکت نبایستی از بررسی نظام مند شایستگی ها،مطلو بیت ها و  اهمیت کار دسته جمعی و نیز  نقاط قوت و ضعف فعالیت های انجام شده همکاران غفلت نمایند.تشویق و راهنمایی همکاران برای عطف توجه به رسالت و اهداف گروه،شناسایی نوع و کیفیت فعالیت های انجام شده و برنامه ریزی برای آینده ی فعالیت دسته جمعی از جمله نتایج توانمند ساز چنین ارزشیابی هایی است.

تذکر:

راهنمای تماس اجتماعی  از جملات خط مشی Scottish community development foundation در مارس  2007الهام گرفته است و قبلا نیز با وفاداری بیشتر به متن در این شبکه منتشر شده است.

راهنما ی کار دسته جمعی سودمند نیز از سندی تحت عنوان: A quick guide to collaborative gain از  مرکزی تحت عنوان Scottish center for regeneration الهام گرفته است. و قبلا نیز با وفاداری بیشتر به متن در این شبکه منتشر شده است. 

نويسنده : محمد حسن محقق معين جمعه 27 ارديبهشت 1387
تعداد نظرات تا اين لحظه :  103 اعلام نظر