مفهوم شناسي انقلاب 4
شمع

 

 

2ـ مدل‌ كرين‌ برينتون‌ در تبيين‌ انقلاب‌

 سنتي‌ قديمي‌ وجود دارد كه‌ براي‌ تشريح‌ واقعيات‌ انساني‌ و اجتماعي‌ آنها را با اندام‌ و ويژگيهاي‌ انساني‌ مقايسه‌ مي‌كنند كرين‌ برينتون‌ براي‌ ارائه‌ مدل‌ تبيني‌ خود از انقلاب‌ از همين‌ سنت‌ پيروي‌ كرده‌ است‌ وي‌ براي‌ آنكه‌ مفهوم‌ توازن‌ را در بررسي‌ انقلاب‌ بكارگيرد و نشان‌ دهد كه‌ انقلاب‌ در اثر عدم‌ توازن‌ نسبي‌ پديدار مي‌گردد مثال‌ بيماري‌ و بدن‌ انسان‌ را طرح‌ كرده‌ است‌. همچنان‌ كه‌ در بدن‌ انسان‌ عدم‌ توازني‌ كه‌ بيماري‌اش‌ مي‌خوانيم‌ با واكنشهاي‌ معيني‌ همراه‌ است‌ كه‌ بر آن‌ گرايش‌ دارند كه‌ حالت‌ بدن‌ را به‌ وضعي‌ چون‌ وضع‌ پيش‌ از هجوم‌ بيماري‌ بازگردانند به‌ همين‌ سان‌ چنين‌ مي‌نمايد كه‌ در يك‌ نظام‌ اجتماعي‌ متوازن‌، واكنش‌ بسوي‌ شرايط‌ پيشين‌ همانند همان‌ واكنش‌ بدن‌ در برابر بيماري‌ وجود دارد و از اين‌ حالت‌ بدن‌ انسان‌ در يافته‌ است‌ كه‌ چرا انقلابها كاملاً به‌ همان‌ سان‌ كه‌ انقلابيان‌ مي‌خواهند در نمي‌آيد. سازگاريهاي‌ گذشته‌ گرايش‌ بر اين‌ دارند كه‌ دوباره‌ برقرار گردند. و آنچه‌ را كه‌ در تاريخ‌ به‌ عنوان‌ ارتجاع‌ يا دوران‌ بازگشت‌ شناخته‌ شده‌ است‌ فراهم‌ سازند. در نظامهاي‌ اجتماعي‌ نيز چونان‌ اندام‌ انساني‌، گونه‌اي‌ نيروي‌ درمانبخش‌ طبيعي‌ وجود دارد كه‌ بر اين‌ گرايش‌ است‌ كه‌ به‌ گونه‌اي‌ خودبه‌خودي‌ نوعي‌ تغيير اجتماعي‌ را با نوعي‌ تغيير اجتماعي‌ ديگر تعديل‌ كند.

 كرين‌ برينتون‌ معتقد است‌ كه‌ طرح‌ مفهومي‌ توازن‌ اجتماعي‌، سودمندترين‌ طرح‌ براي‌ جامعه‌شناسي‌ انقلاب‌ است‌. اين‌ طرح‌ از "آسيب‌شناسي‌" وام‌ گرفته‌ شده‌ است‌. براين‌ اساس‌ مدل‌ تبيين‌ انقلاب‌ كرينتون‌، انقلابها را چونان‌ گونه‌اي‌ تب‌ مي‌انگارد سرفصلهاي‌ نمودار تب‌ انقلاب‌، به‌ گونه‌اي‌ آماده‌ در حوادث‌ انقلاب‌ بدست‌ مي‌آيد. در جامعه‌ و در زمان‌ زندگي‌ يك‌ نسل‌ پيش‌ از انفجار انقلاب‌، در رژيم‌ پيشين‌، نشانه‌هايي‌ از آشوب‌ آينده‌ بدست‌ مي‌آيد. به‌ بيان‌ دقيق‌ اين‌ نشانه‌ها علائم‌ كاملي‌ نيستند و بيماري‌ زماني‌ پديدار مي‌شود كه‌ اين‌ نشانه‌ها به‌ اندازه‌ كافي‌ گسترش‌ يافته‌ باشند درحقيقت‌ اين‌ نشانه‌ها همان‌ علائمي‌ است‌ كه‌ يك‌ آسيب‌شناس‌ باهوش‌ با ديدن‌ آنها مي‌تواند تشخيص‌ دهد كه‌ بيماري‌ در شرف‌ آمدن‌ است‌ اما نشانه‌ها هنوز مقدماتي‌ است‌ و چندان‌ گسترش‌ نيافته‌ كه‌ بتوان‌ بيماري‌اش‌ خواند. سپس‌ زماني‌ فرا مي‌رسد كه‌ علائم‌ كامل‌ بيماري‌ خود را نمايان‌ مي‌سازند و در اينجاست‌ كه‌ مي‌توان‌ گفت‌ تب‌ انقلاب‌ آغاز گشته‌ است‌.

 اين‌ جريان‌ بتدريج‌ و با يك‌ رشته‌ پيشرفت‌ و پسرفت‌ به‌ يك‌ بحران‌ مي‌انجامد كه‌ غالباً با نوعي‌ هيجان‌ شديد همراه‌ است‌ و در آن‌ شورشي‌ترين‌ انقلابيان‌ فرمانروايي‌ را به‌ دست‌ مي‌گيرند. و "دوره‌ وحشت‌" حاكم‌ مي‌گردد. پس‌ از اين‌ بحران‌ دوره‌ بهبودي‌ آغاز مي‌شود و آن‌ دوره‌اي‌ است‌ كه‌ معمولاً با يكي‌ دو حادثه‌، عود تب‌ مشخص‌ مي‌شود. سرانجام‌ تب‌ به‌ پايان‌ مي‌رسد و مريض‌ دوباره‌ خودش‌ مي‌شود و شايد از برخي‌ جهات‌ نيرو مي‌گيرد و دست‌ كم‌ براي‌ مدتي‌ در برابر حمله‌هاي‌ همانندي‌ ايمني‌ مي‌يابد، اما بيگمان‌، با همه‌ اينها كه‌ گفته‌ شد يكسر آدم‌ ديگري‌ نمي‌شود. اين‌ جريان‌ بازگشت‌ به‌ وضع‌ عادي‌ تا پايان‌ ادامه‌ مي‌يابد، زيرا جوامعي‌ كه‌ دور كامل‌ انقلاب‌ را ديده‌اند شايد از برخي‌ جهات‌ با اين‌ تجربه‌ نيرومندتر مي‌گردند، اما به‌ هيچ‌ روي‌ به‌ گونه‌ يكسر بازساخته‌اي‌ پديدار نمي‌شوند.

 مدل‌ تنيين‌ انقلاب‌ برينتون‌ را مي‌توانيم‌ در اين‌ جمله‌ از "اريك‌ هوفر" كه‌ خودش‌ نقل‌ كرده‌ خلاصه‌ كنيم‌:  "انقلابها از سوي‌ مردان‌ كلام‌" تدارك‌ ديده‌ مي‌شود و به‌ دست‌ "افراطي‌ انديشان‌" تحقق‌ مي‌يابد و سرانجام‌ بدست‌ "مردان‌ عمل‌" مهار مي‌گردد و به‌ سطح‌ جوامع‌ عادي‌ فرو مي‌افتد."

 برينتون‌ در ادامه‌ تبيين‌ مدل‌ انقلاب‌ خويش‌ خود به‌ اين‌ نكته‌ اشاره‌ مي‌كند كه‌ كاربرد اصطلاحات‌ آسيب‌شناسي‌ همچون‌ تب‌ ممكن‌ است‌ اين‌ شبهه‌ را در اذهان‌ بوجود آورد كه‌ وي‌ با انقلابها مخالف‌ و آنها را دشمن‌ مي‌دارد. وي‌ در توضيح‌ اين‌ نكته‌ يادآور مي‌شود كه‌ هيچ‌ احساس‌ بيزاري‌ از انقلابها در خويش‌ سراغ‌ ندارد و انديشه‌ انقلاب‌ در ذهن‌ وي‌ با هيچگونه‌ تلازمهاي‌ ناخوشايندي‌ همراه‌ نيست‌ همچنين‌ مي‌افزايد از نظر زيست‌شناسي‌، تب‌ براي‌ اندامي‌ كه‌ پس‌ از فرونشستن‌ تب‌ ادامه‌ حيات‌ مي‌دهد، نه‌ تنها چيز بدي‌ نيست‌، بلكه‌ چيز خوبي‌ هم‌ هست‌ تب‌ ميكربهاي‌ شديد را از ميان‌ برمي‌دارد بنابراين‌ نتيجه‌ مي‌گيرد كه‌ طرح‌ تبيين‌ انقلاب‌ وي‌ نسبت‌ به‌ انقلابها به‌ طور عام‌ بيشتر در برگيرنده‌ تضمينهاي‌ خوشايند است‌ تا ناخوشايند.

 وي‌ با در اختيار گرفتن‌ اين‌ مدل‌ تبييني‌، به‌ يافتن‌ يكنواختيهايي‌ در چهار انقلاب‌ بزرگ‌ اجتماعي‌ امريكا، انگليس‌ فرانسه‌ و روسيه‌ پرداخته‌ است‌ كه‌ در جاي‌ خود به‌ اين‌ يكنواختيها اشاره‌ خواهيم‌ كرد.

 3ـ مدل‌ ساموئل‌ هانتينگتون‌ در تبيين‌ انقلاب‌

                 اگر رويكرد گي‌ روشه‌ به‌ انقلاب‌ را رويكردي‌ اجتماعي‌ ـ فرهنگي‌ بناميم‌ و رويكرد كرين‌ برينتون‌ را رويكردي‌ تاريخي‌ ـ سياسي‌ ارزيابي‌ كنيم‌، رويكرد هانتينگتون‌ به‌ انقلاب‌ را مي‌توان‌ رويكردي‌ سياسي‌ ـ اقتصادي‌ داسنت‌. هانتينگتون‌ انقلاب‌ را يك‌ جنبه‌ از نوسازي‌ به‌ شمار مي‌آورد و انقلاب‌ را پديده‌اي‌ نمي‌داند كه‌ در هر جامعه‌ و در هر دوره‌اي‌ از تاريخ‌ رخ‌ دهد انقلاب‌ ويژگي‌ نوسازي‌ و يكي‌ از شيوه‌هاي‌ نوسازي‌ يك‌ جامعه‌ سنتي‌ است‌ و چه‌ در جامعه‌ سنتي‌ غرب‌ و چه‌ در جوامع‌ سنتي‌ جاهاي‌ ديگر، پديده‌اي‌ ناشناخته‌ بوده‌ است‌ انقلاب‌ در جوامعي‌ رخ‌ مي‌دهد كه‌ نوعي‌ تغيير ساختاري‌ اقتصادي‌ و اجتماعي‌ را تجربه‌ كرده‌ باشند و تغييرات‌ اجتماعي‌ ـ سياسي‌ نوسازي‌ آنها از تغييرات‌ اجتماعي‌ ـ اقتصادي‌ شان‌ واپس‌ مانده‌ باشد. هانتينگتون‌ معتقد است‌ واپس‌ ماندگي‌ سياسي‌ و فقدان‌ توسعه‌ سياسي‌ در اين‌ جوامع‌ منجر به‌ انقلاب‌ مي‌شود. توسعه‌ سياسي‌ مستلزم‌ بسط‌ آگاهي‌ سياسي‌ به‌ گروه‌هاي‌ اجتماعي‌ تازه‌ و تحرك‌ اين‌ گروهها در صحنه‌ سياست‌ است‌. توسعه‌ سياسي‌ به‌ ايجاد نهادهاي‌ سياسي‌ نياز دارد كه‌ به‌ اندازه‌ كافي‌ تطبيق‌پذير، پيچيده‌، مستقل‌ و منسجم‌ باشند تا بتوانند گروههاي‌ تازه‌ را به‌ درون‌ خود جذب‌ كنند و اشتراك‌ سياسي‌ آنها را سازمان‌ دهند و تغييرات‌ اجتماعي‌ و اقتصادي‌ را همزمان‌ به‌ پيش‌ برند. جوهر سياسي‌ انقلاب‌ ناشي‌ از گسترش‌ شتابان‌ آگاهي‌ سياسي‌ و تحرك‌ سريع‌ گروههاي‌ تازه‌ به‌ صحنه‌ سياست‌ است‌، چندان‌ كه‌ براي‌ نهادهاي‌ سياسي‌ موجود جذب‌ اين‌ گروهها به‌ درون‌ نظام‌ امكان‌ناپذير گردد. انقلاب‌ نمونه‌ شديد انفجار اشتراك‌ سياسي‌ است‌. بدون‌ اين‌ انفجار انقلابي‌ نيز رخ‌ نمي‌دهد اما يك‌ انقلاب‌ كامل‌ مرحله‌ دومي‌ نيز دارد كه‌ همان‌ آفرينش‌ و نهادمندي‌ يك‌ سامان‌ سياسي‌ نوين‌ است‌. يك‌ انقلاب‌ پيروزمند تحرك‌ سياسي‌ سريع‌ را با تحرك‌ شتابان‌ نهادمندي‌ تركيب‌ مي‌كند. همه‌ انقلابها نمي‌توانند سامان‌ سياسي‌ نويني‌ ايحاد كنند معيار درجة‌ انقلابي‌ بودن‌ يك‌ انقلاب‌، شتاب‌ پهنه‌ گسترش‌ اشتراك‌ سياسي‌ است‌ و معيار موفقيت‌ يك‌ انقلاب‌، اقتدار و استواري‌ نهادهايي‌ است‌ كه‌ خود انقلاب‌ پديدشان‌ مي‌آورد!

 هانتينگتون‌ اضافه‌ مي‌كند كه‌ انقلاب‌ به‌ دو شرط‌ ضروري‌ نياز دارد؛  نخست‌  اينكه‌ نهادهاي‌ سياسي‌ نتوانند مسيرهايي‌ را براي‌ اشتراك‌ گروههاي‌ اجتماعي‌ نو پديد در سياست‌ و جذب‌ نخبگان‌ جديد در حكومت‌ فراهم‌ سازند و  دوم‌ ، نيروهاي‌ اجتماعي‌اي‌ كه‌ تاكنون‌ از صحنه‌ سياست‌ بيرون‌ بوده‌اند، خواستار اشتراك‌ در سياست‌ گردند، ميل‌ به‌ اين‌ اشتراك‌، از اين‌ احساس‌ گروهي‌ سرچشمه‌ مي‌گيرد كه‌ گروه‌ به‌ برخي‌ مزاياي‌ نمادين‌ يا مادي‌ نياز دارد و تنها از طريق‌ درخواستهاي‌ سياسي‌ مي‌تواند به‌ اين‌ مزايا دست‌ يابد. بنابراين‌ وجود گروههاي‌ آرزومند و تعالي‌جو از يك‌ سو و نهادهاي‌ خشك‌ و انعطاف‌ناپذير، از سوي‌ ديگر، زمينه‌ساز انقلابهاست‌.

 هانتينگتون‌، مهمترين‌ و آشكارترين‌ و نيز ناديده‌ گرفته‌ شده‌ترين‌ واقعيت‌ دربارة‌ انقلابهاي‌ بزرگ‌ را اين‌ مي‌داند كه‌ انقلابها در نظامهاي‌ سياسي‌ دموكراتيك‌ رخ‌ نداده‌اند. انقلابهاي‌ بزرگ‌ تاريخ‌ يا در سلطنت‌هاي‌ سنتي‌ بسيار متمركز همچون‌ فرانسه‌، چين‌ و روسيه‌ رخ‌ داده‌اند يا در ديكتاتوريهاي‌ نظامي‌ بامبناي‌ اقتدار محدود نظير مكزيك‌، بوليوي‌، گواتمالاوكوبا. و يا در رژيمهاي‌ استعماري‌ همچون‌ ويتنام‌ و الجزاير. همه‌ اين‌ نظامهاي‌ سياسي‌ براي‌ اشتراك‌ قدرت‌شان‌ و فراهم‌ ساختن‌ مسيرسهايي‌ جهت‌ اشتراك‌ گروههاي‌ تازه‌ در سياست‌، يا هيچ‌ گنجايش‌ نداشتند. و يا از اين‌ گنجايش‌، بهره‌اي‌ بسيار اندك‌ داشتند.

 يك‌ انقلاب‌ تمام‌ عيار از نظر هانتينگتون‌ مستلزم‌ نابودي‌ سريع‌ و خشونت‌آميز نهادهاي‌ سياسي‌ موجود، تحرك‌ گروههاي‌ تازه‌ به‌ صحنه‌ سياست‌ و آفرينش‌ نهادهاي‌ سياسي‌ نوين‌ است‌ توالي‌ و روابط‌ ميان‌ اين‌ سه‌ جنبه‌، ممكن‌ است‌ كه‌ از يك‌ انقلاب‌ به‌ انقلاب‌ ديگر متفاوت‌ باشد لذا هانتينگتون‌ دو الگوي‌ كلي‌ تبيين‌ انقلابها را به‌ عنوان‌ الگوي‌ غربي‌ و الگوي‌ شرقي‌ انقلاب‌ به‌ تفصيل‌ بيان‌ كرده‌ است‌ كه‌ در جدول‌ شماره‌ 1 به‌ اختصار بيان‌ شده‌ است‌.

 اين‌ نكته‌ نيز لازم‌ به‌ تذكر است‌ كه‌ دلمشغولي‌ اصلي‌ هانتينگتون‌ فقط‌ تبيين‌ انقلابها نيست‌ بلكه‌ ارائه‌ راهبردايي‌ براي‌ جلوگيري‌ از انقلابها از طريق‌ بازكردن‌ فضاي‌ سياسي‌ جامعه‌ است‌.

 

 مقايسه‌ الگوي‌ شرقي‌ و الگوي‌ غربي‌ انقلاب‌ از نظر ساموئل‌ هانتينگتون

              ‌مقوله‌ انقلابي‌                                        الگوي‌ غربي‌ انقلاب‌                       الگوي‌ شرقي‌ انقلاب‌                    

 

     1        تحرك‌ سياسي‌                                       علت‌ نابودي‌ رژيم‌ پيشين‌                    پي‌آمد سرنگوني‌ رژيم‌

                                                                                                                           پيشين‌

     2        توالي‌ مراحل‌ انقلاب‌                                تا حدودي‌ مشخص‌                                            مشخص‌

     3        دوران‌ بي‌ساماني‌ پس‌ از                            نبرد ميان‌ گروه‌ انقلابي‌                       نبـرد قـدرت‌ ميـان‌

                سقوط‌ رژيم‌ پيشين‌                                 و نظام‌ مستقر و دوران‌                       ضـد انقـلابيون‌،

                                                                         طولاني‌ "قدرت‌ دوگانه‌"                     ميانه‌روها و تندروها

     4        واژگوني‌ نهادهاي‌ سياسي‌                          در پايان‌ نبرد انقلابي‌                         در آغاز نبرد انقلابي‌

                رژيم‌ پيشين‌

     5        زمان‌ شروع‌ انقلاب‌                                              نامشخص‌                                         مشخص‌

     6        محل‌ به‌ قدرت‌ رسيدن‌                                  محلي‌ دور از پايتخت‌                                      پايتخت‌

                انقلابيون‌

     7        زمان‌ پاياني‌ نبرد انقلاب‌                                        مشخص‌                                        نامشخص‌

     8        خونين‌ترين‌ نبردهاي‌ انقلاب‌                             قبل‌ از پيروزي‌                           بعد از پيروزي‌

     9        تصرف‌ نهادهاي‌ قدرت‌                                 به‌ كندي‌ رخ‌ مي‌دهد                        به‌ سرعت‌ رخ‌ مي‌دهد

                رژيم‌ پيشين‌

     10      ماهيت‌ رژيم‌ پيش‌ از انقلاب‌                            تا اندازه‌اي‌ نوين‌                           بسيار سنتي‌

     11      نبرد عمده‌                                              بين‌ انقلابيون‌ و حكومت‌                   بين‌ميانه‌روهاو تندروها

     12      قدرت‌ ميانه‌روها                                       بسيار شكننده‌ و درهم‌                       شكننده‌ وضعيت‌

                                                                             كوبيده‌ مي‌شوند

     13      بكارگيري‌ ارعاب‌                                    پيش‌ از انقلاب‌ و برعليه‌                     بعد از پيروزي‌ انقلابو

                                                                         كساني‌ كه‌ با انقلابيون‌                      و برعليه‌ ميانه‌روها و

                                                                         همكاري‌ نمي‌كنند.                          انقلابيون  رقيب به دست

    تندروها صورت‌ مي‌گيرد.

 14      مهاجرت‌ وابستگان‌                                  در پايان‌ نبرد انقلابي‌                         در آغازنبرد انقلابي‌رژيم‌ پيشين‌

 

 

 در الگوي‌ هانتينگتون‌ در تبيين‌ انقلابها علاوه‌ بر بيان‌ رابطه‌ رشد اقتصادي‌ و فقدان‌ نوسازي‌ سياسي‌ ملازم‌ آن‌ در جوامع‌ سنتي‌ و نوگرا كه‌ موجب‌ بروز انقلابها شده‌ است‌ به‌ نقش‌ روستائيان‌ در انقلابها و نقش‌ بيگانگان‌ و جنگها در وحدت‌ قشرهاي‌ ملت‌ و مليت‌گرائي‌ تاكيد شده‌ است‌. در صفحات‌ قبل‌ در باب‌ رشد اقتصادي‌ و فقدان‌ نوسازي‌ سياسي‌ و الگوهاي‌ انقلابهاي‌ شرقي‌ و غربي‌، با نظرات‌ هانتينگتون‌ آشنا شديم‌ حال‌ وقت‌ آن‌ است‌ كه‌ به‌ دو نكته‌ عمده‌ بعدي‌ الگوي‌ وي‌ در تبيين‌ انقلابها بپردازيم‌.

 

 

نويسنده : محمد حسن محقق معين چهارشنبه 22 بهمن 1382
تعداد نظرات تا اين لحظه :  17 اعلام نظر