هفته پژوهش سال 1384، آغاز فصلی نو در تحقیقات آموزشی ایران
شمع

 

 

طرح تجدید ساختار انجمن پژوهش های آموزشی ایران

 

محمد حسن محقق معین

 

آذر ماه 1384

 

 

ضرورت تجدید ساختار

ارزشیابی فعالیت های  انجمن پژوهش های آموزشی ایران به ویژه در دوره سوم نشان می دهد که این انجمن نیاز به تجدید ساختار و نوسازی دارد. همانگونه که درجلسه مجمع عمومی انجمن در 19 آبان 1384 به استحضار حاضران رساندم؛این ارزیابی را می توان با دو دسته  معیارهای درونی وبیرونی انجام داد.

در ارزشیابی با معیارهای درونی می توان از سه شاخص: الف)مقایسه عملکرد انجمن یا مفاد اساسنامه انجمن ؛ب)مقایسه عملکرد انجمن در دوره های سه گانه فعالیتش از بدو تاسیس؛ج)مقایسه عملکرد انجمن در دوره سوم با برنامه تدوین شده برای اجرا در این دوره  دوساله. این مقایسه را می توان با روش کمی مثلا با مقایسه برنامه کاری مصوب و عملکرد و یا با روش کیفی  و مقایسه  محتوای برخی از عملکردها نظیر خبرنامه انجمن انجام داد. برای نمونه  می توان به تحلیل محتواو مقایسه  دو سرمقاله خبرنامه انجمن پرداخت.  یکی سر مقاله خبرنامه شماره 11 منتشر شده در مهر ماه 1382تحت عنوان:  "انجمن پژوهش های آموزشی ایران در گستره جهانی " و دیگری سر مقاله خبر نامه شماره 13 و14 منتشر شده در پائیز 1383تحت عنوان"بستر سازی برای نهضت نرم افزاری و تولید دانش"

همانگونه که در جلسه مجمع انجمن به استحضار حاضران محترم رساندم  ارزشیابی  با معیار های بیرونی را می توان از طریق مقایسه عملکرد انجمن خودمان با یکی دیگر از انجمن های علمی کشور که  حوزه کاری نزدیک به انجمن ما  قرار دارد؛ نظیر انجمن جامعه شناسی ایران انجام داد.در این ارزشیابی می توان از شاخص هایی نظیر:الف) تعداد گروه ها ، کمیسیون ها، شعبات و واحدهای استانی  موجود در تشکیلات و فعال دو انجمن ؛ب) فعالیت های دو انجمن در  دوره زمانی1382تا1384 برای نمونهانتشار قصلنامه علمی پژوهشی  و خبرنامه.

متاسفانه همانگونه که فضا و تصمیمات مجمع نشان داد.انجمن ما در این ارزشیابی امتیاز بالا و حتی متوسطی را به خود اختصاص نمی دهد.لذا تجدید ساختار ونوسازی انجمن ضرورت دارد . چه نیکوست! که  هر عضو انجمن به سهم مسئولیت خود در فرایند بهیود و نوسازی انجمن پژوهش های آموزشی ایران  بیندیشد. وهر مقدار که توانست در این زمینه اقدام نماید.انشاءالله

ابعاد عملیاتی تجدید ساختار

به نظر می رسد چنانچه هیات مدیره دوره چهارم انجمن به همراه همه اعضای انجمن و دیگر صاحبنظران کشور در طول زمستان 1384 موفق به انجام اقدامات موثر در هفت محور ذیل گردد؛زمینه نوسازی انجمن و فعالیت تعیین کننده آن در طول دوره چهارم و انشاءالله بعد از آن  فراهم می گررد.این محورها عبارتند از:

  1. ارائه قلمرو مفهومی تحقیقات آموزشی
  2. تعیین حوزه های فعالیت در عرصه تحقیقات آموزشی
  3. تدوین اهداف،سیاست های  کلی و خط مشی های انجمن در دوره چهارم
  4. تدوین آئین نامه تشکیل کمیته های علمی تخصصی انجمن برمبنای بند های 4 و8 ماده 14 اساسنامه
  5. تدوین آئین نامه تشکیل شعبات استانی انجمن براساس مواد 4 و 20 اساسنامه
  6. تدوین آئین نامه نشریه علمی – پژوهشی "تحقیقات آموزشی"
  7. تدوین منشور اخلاقی تحقیقات آموزشی

ذیلا توضیحاتی  مقدماتی به منظور باز کردن باب گفتگو پیرامون این محورها تقدیم می گردد.امیدوارم اساتید و پژوهشگران ارجمند کشور و به ویژه هم انجمنی های عزیز و به طور اخص اعضای محترم هیات مدیره انجمن در نقد و بسط و تکمیل مباحث مورد نیاز برای  تجدید ساختار و نوسازی انجمن ، همتی بیش از پیش مبذول فرمایند.

ارائه قلمرو مفهومی تحقیقات آموزشی

درمقدمه اساسنامه سال 1378 انجمن، قلمرو تحقیقات آموزشی در حیطه "جستجوهاي منظم جهت مشخص‌كردن موقعيتهاي نامعين نظام آموزشي كشور و ضرورت استفاده از اطلاعات پژوهشي در تصميم‌گيري‌ها و قضاوتهاي مربوط به كوششهاي ارادي، منظم و پايداري كه براي انتقال، برانگيختن و كسب دانش، نگرش، توانش و ايجاد حساسيت در نظام آموزشي بعمل مي‌آيد، و نظر به ضرورت گسترش توانايي‌ها و امكانات تحقيق و ارزيابي در نظام آموزشي" معرفی شده است.در ماده 1 اساسنامه نیز پژوهش آموزشی نوعی پژوهش بین رشته ای معرفی شده  که به منظور" بهبود بخشيدن به امور آموزشي و پژوهشي در زمينه‌هاي نظام آموزش رسمي و غيررسمي" انجام می گیرد.

از جهات متفاوتی می توان به طبقه بندی مقولات و قلمرو مفهومی تحقیقات آموزشی پرداخت.از جمله بر مبانی: هدف ، رشته های علمی،انواع روش های تحقیق،انواع رویه های  جمع آوری اطلاعات ویا دوگانه های تحقیقات : بنیادی،کاربردی و یا کمی، کیفی. پژوهشگران بر مبنای دانش،علاقه و یا منافع خویش در باره قلمرو مفهومی تحقیقات آموزشی گفتگو می کنند.چنین داد وستد های نظری امری پایان ناپذیر و دسترسی به اجماع در این زمینه مانند بسیاری دیگر از زمینه های علوم اجتماعی ،شاید غیر ممکن باشد.

در اساسنامه انجمن پژوهش های آموزشی ایران(اپا)قلمرو تحقیقات آموزشی بر مبنای هدف  تعریف شده است.بر همین مبنا با استفاده از منابع علمی معتبر و جدیدتر قلمرو مفهومی  پژوهش های آموزشی (پا)را می توان به شرح ذیل بیان نمود:

اجتماع پژوهشگران آموزشی اجتماعی چند رشته ای است. در این اجتماع ،پاردایم ها و روش شناسی های رشته های متنوع به کار گرفته می شود. رشته های فرعی  وابسته به رشته های اصلی ،انواعی از مفاهیم را مسئله ای کرده و آگاهی های گوناگون می  آفرینند. هدف این اجتماع ، گسترش آگاهی و درک همه حوزه های فعالیت آموزشی از همه منظرهای "یادگیرنده ها،آموزش دهنده ها، خط مشی گزاران و مردم" است.تحقیقات آموزشی درچهار سطح:"توصیفی،تبیینی،تعمیمی و بنیادی" انجام می گیرد.محققان آموزشی به  ارتقای  آگاهی های  "علمی و کاربردی" در این چهار سطح نیاز دارند.جدا کردن سطوح  چهار گانه تحقیقات آموزشی از یکدیگر به معنی  عدم تعامل وتاثیر گذاری این سطوح در یکدیگر نیست.

تعیین قلمرو مفهومی  (پا) با نگرشی جامع راه را برای انتخاب حوزه  های ممکن فعالیت (اپا)  در ایران هموار می نماید.نویسنده این سطور  در حال مطالعه برای نوشتن مقاله ای تحت عنوان"جستاری در قلمرو مفهومی تحقیقات آموزشی  و دو تجربه ایرانی آن " است.از استادان و پژوهشگران این عرصه در کشورمان و به ویژه اعضای (اپا) انتظار می رود در این خصوص اظهار نظر فرمایند.رسیدن به توافق در این زمینه  و تخمین سرمایه انسانی  و نیاز های کشوردر هریک از حوزه ها منجر به تعیین حوزه های فعالیت ممکن ( اپا) در دوسال آینده خواهد شد.

تعیین حوزه های فعالیت در عرصه تحقیقات آموزشی

با توجه به حوزه مفهومی وسیع تحقیقات آموزشی ، قلمرو فعالیت های ممکن در این عرصه از علوم اجتماعی بسیار گسترده است.ارائه یک طبقه بندی ازحوزه های ممکن  فعالیت در اجتماع پژوهشگران آموزشی به نحوی که  حداقل تداخل بین حوزه های کاری وجود داشته باشد؛ چندان آسان نیست.هم ممکن است تداخل پیش بیاید و هم امکان دارد که حوزه فعالیتی در این عرصه وسیع از قلم افتاده  و یا اهمیت لازم به آن داده نشود. در هرصورت ناچار به مقوله بندی حوزه های فعالیت هستیم.  با بررسی هایی  که به عمل آوردم حوزه های فعالیت ممکن در عرصه پژوهش های آموزشی عبارتند از:

  1. اداره ، سازمان ورهبری
  2. مطالعات برنامه یزی درسی
  3. یادگیری و آموزش
  4. روش شناسی اندازه گیری و تحقیق
  5. مشاوره و بهسازی انسانی
  6. تاریخ و تاریخ نگاری
  7. زمینه اجتماعی آموزش وپرورش
  8. ارزشیابی مدرسه و گسترش برنامه
  9. آموزش در مشاغل
  10. آموزش بعد از دبیرستان
  11. تدریس و آموزش معلمان
  12. خط مشی گذاری و سیاستگذاری آموزشی

مسلما امکان فعالیت در همه حوزه ها ی یاد شده  به صورت همزمان در(اپا) وجود ندارد.بدیهی است در این زمینه نیازمند اولویت بندی هستیم. باید ملاک هایی برای  اولویت دهی  تدارک ببینیم.از جمله این ملاک ها می توان به :علائق ، صلاحیت ها و تجارب اعضا ی انجمن، نیاز های آشکار، تقاضای فعالیت،...  اشاره کرد. با انجام چنین اولویت بندی می توان حوزه های فعالیت ممکن را از  میان حوزه های ممکن فعالیت های یاد شده در بالا،  انتخاب و  اقدام به سیاستگذاری ،برنامه ریزی،پایه ریزی تشکیلات مناسب ،تدوین مقررات و نهایتا  فعالیت  در حوزه های ممکن پرداخت.

تدوین اهداف،سیاست های  کلی و خط مشی های انجمن در دوره چهارم

در اساسنامه انجمن اهداف بلندی  برای انجمن تعیین شده است. دسترسی به این اهداف مستلزم سیاستگذاری و برنامه ریزی  های میان مدت است.هیات مدیره انجمن درابتدای هر دوره دوساله ملزم به تعیین خط مشی ها و سیاست هایی برای هدایت انجمن به سمت تحقق اهدافش می باشد. در تنظیم این سیاست ها علاوه بر توجه به اساسنامه ،تجارب دیگر انجمن های علمی ،نظرخواهی از اعضا و مقتضیات ملی و بین المللی  مورد نظر هیات مدیره انجمن قرار  می گیرد.در این سند راهبردی ضمن تعیین اهداف اولویت دار انجمن در دوره جدید،سیاست ها یی در زمینه های ذیل اتخاذ می گردد:

1.      تولید ایده ها ، مفاهیم ،داده ها و اطلاعات علمی به صورت مستقیم و غیر مستقیم

2.      ترویج ایده ها ، مفاهیم ،داده ها و اطلاعات علمی

3.      تدوین اصول وقواعد کار و فعالیت در حوزه تحقیقات آموزشی

4.      ارتقا پایگاه و شأن علمی – اجتماعی تحقیقات آموزشی  و کنش گران  این عرصه 

5.      ارتقا تعهد علمی و هویت صنفی محققان آموزشی کشور

6.      بسط روابط انجمنی

7.      ساماندهی و تقویت تجهیزات و منابع مالی مورد نیاز انجمن.

تدوین آئین نامه تشکیل کمیته های علمی تخصصی انجمن برمبنای بند های 4 و8 ماده 14 اساسنامه

تصور حرکت انجمن در راستای تحقق اهدافش بدون سازماندهی اعضایش ،خام ، غیر علمی و پنداری بیش نیست.در همین زمینه در اساسنامه پیش بینی تشکیل کمیسیونهایی شده است.این کمیسیون ها تا کنون آن طور که شایسته است فعال نبوده و بیشتر بر روی کاغذ و حداکثر در برخی از کمیسیون ها چند نفر از اعضا هر چند ماه یکباردر نشستی گرد آمده وبه یک سخنرانی گوش فرا داه اند. انجمن نیاز به کمیسیون های مملو از اعضای فعال دارد.در اساسنامه انجمن پیش بینی تدوین آئین نامه کمیسیون ها شده است. اما  در سه دوره فعالیت انجمن آیا چنین آئین نامه هایی از تصویب هیات مدیره و شورای علمی انجمن گذشته است؟

 از آنجا که تشکیلات کمیسیونی پیش بینی شده در اساسنامه با مقتضیات فعلی تطبیق ندارد؛ پیشنهاد می شود در چارچوب اساسنامه موجود انجمن برمبنای بندهای 4 و 8 ماده 14 آئین نامه ای برای فعالیت کمیته های علمی – تخصصی انجمن از تصویب هیات مدیره بگذرد.ما می توانیم در حوزه های فعالیت ممکن انجمن به هر تعداد که اقتضا کند کمیته علمی –تخصصی تشکیل دهیم. تنظیم آئین نامه برای شکل گیری این کمیته ها و هدایت آنها به سمت تحقق اهداف انجمن از ضرورت های تجدید ساختار و نوسازی انجمن است.

 هر کمیته علمی – تخصصی(اپا)  متشکل از تعدادی از اعضای انجمن است که تجربیات علمی،آموزشی و پژوهشی در یکی از حوزه های فعالیت انجمن دارند.در مواد  آئین نامه کمیته علمی –تخصصی   اهداف،وظایف، ترکیب،دبیرخانه،نحوه تشکیل جلسات ونیز  نحوه تصویب مصوبات کمیته قابل پیش بینی است.ما باید به این نکته بدیهی توجه داشته باشیم که انجمن مال کسی نیست!!.انجمن بدون حضور و فعالیت پژوهشگران آموزشی در سطوح  و حوزه های مختلف  و در اقصی نقاط  قطب های علمی کشور، فقط برروی کاغذ می ماند، که مانده است!! انجمن اگر آبرویی داشته باشد! بسته به کم و کیف فعالیت همه اعضای آن است. این آبرو را با فعالیت  درست و موثر و برنامه ریزی شده باید کسب نمود.

 در چارچوب خط مشی ها و سیاست های مصوب انجمن - اگر وجود داشته باشد - توسط  اعضای همین کمیته ها  و با حضور فعال خودشان امکان تدوین برنامه کار(ACTION PLAN) وجود دارد. به نظر من هر گونه  تدوین برنامه از بالا ، بدون وجود خط مشی های  انجمنی  و تحقق  تشکیلات انجمنی  ،محکوم به روی کاغذ ماندن ،شکست و یا نمایش فعالیت علمی!! خواهدبود.

تدوین آئین نامه تشکیل شعبات استانی انجمن براساس مواد 4 و 20 اساسنامه

در مواد 4 و20 اساسنامه (اپا) تشکیل شعبات استانی پیش بینی شده است. تا کنون هیچ شعبه ای از انجمن تشکیل نشده است.آئین نامه ای هم  برای این اقدام ضروری، تدوین نشده است.ایران فقط تهران نیست.در استانها هم دانشگاه و پژوهشگرآموزشی  داریم. شعبات استانی انجمن در هر استانی که اعضا پیوسته انجمن  در حد حداقل 10 نفر حضور داشته باشند قابل تشکیل است.می توانیم از استان های دانشگاهی  که جمع بیشتری از اعضا در آنجا ساکن هستند، شروع کنیم.از تجربیات دیگر انجمن های علمی کشور  از جمله انجمن جامعه شناسی ایران در این زمینه مانند دیگر زمینه ها در تدوین آئین نامه لازم می توانیم استفاده کنیم .این تجربیات هم اکنون با سخاوتمندی مسئولان این انجمندر اختبیار ما قرار دارد.

تدوین آئین نامه نشریه علمی – پژوهشی "تحقیقات آموزشی"

انجمن علمی  در سطح ملی بدون داشتن نشریه علمی – پژوهشی  قادر به ایفای وظائف ذاتی اش نیست. خوشبختانه ضرورت راه اندازی مجله علمی – پژوهشی در هیات مدیره فعلی انجمن  کاملا احساس شده و به دنبال این مهم هستیم.البته خطری در اینجا مانند سایر جاها وجود دارد که چنانچه فعالیت  ها بدون  وجود ضابطه و تشکیلات و اجرای مو به موی قواعد علمی و بر مبانی غیر علمی سازمان یابد،عقب می مانیم  و یا فعالیتی صوری انجام می دهیم.

این مهم در انتشار نشریه  علمی - پژوهشی و انتشار مقالات ارشمند و ماندگار علمی  بسیار پررنگ تر است.باید به نحوی نظامند از روند فراخوان مقاله، رعایت قواعد  دریافت،پاسخگویی به ارائه دهنده گان مقاله،داوری مقاله و چاپ مقالات برتر علمی در اسرع وقت  مراقبت و حفاظت نمود. برای تحقق این نگاه  اخلاقی، سیستماتیک و علمی نیازمند تدوین و اجرای دقیق آئین نا مه ای برای نشریه علمی – پژوهشی انجمن هستیم.در آئین نامه نشریه علمی _پژوهشی   انجمن  باید موارد ذیل به نحوی دقیق تعیین گردد:

  1. اهداف
  2. صاحب امتیاز
  3. ارکان اصلی شامل: مدیر مسئول،شورای علمی ، سردبیر و مدیر داخلی ( تعریف و تعیین مشخصات و وظائف دقیق  و گردش کار مقاله ها در هررکن بایستی در آئین نامه به صورتی دقیق و شفاف  بیان گردد.)
  4. مشخصات فنی  نشریه
  5. گردش کار: دریافت، داوری،پاسخگویی به نویسنده گان و چاپ مقالات
  6. منابع مالی
  7. ضمانت اجرای درست و کامل  آئین نامه
  8. نحوه اصلاح آئین نامه
  9. دستورالعمل ارائه مقاله برای نویسند گان
  10.  شرایط داوری مقالات وفرم های مربوطه

تدوین وتصویب این آئین نامه  با تامل و دقت لازم در هیات مدیره انجمن و ابلاغ آن به ارکان نشریه و اطلاع رسانی عمومی در این زمینه  مقدمه لازم  هرگونه اقدامی در خصوص تقاضا  یا سفارش و یا پذیرش مقاله برای  این نشریه است.

تدوین منشور اخلاقی تحقیقات آموزشی

تدوین منشور اخلاقی تحقیقات آموزشی و پیش بینی سازو کارهای تحقق آن از دیگر وظائف ذاتی (اپا)است.این منشور بایستی با عنایت به تجارب جهانی و مقتضیات ملی به صورتی کاملا ایده آل گرایانه و علمی محض توسط خبرگان این حوزه در فرایندی آزاد و جمع گرایانه تدوین گردد.(اپا) باید خود را به ظرفیتی برساند که ضمانت اجرای چنین منشوری را عهده دار گردد. مفاد منشور اخلاقی تحقیقات آموزشی   شامل قواعدی در ارتباط با 5 محور ذیل باشد:

1.      فرد

2.      آگاهی

3.      ارزش های دموکراتیک

4.      کیفیت تحقیق آموزشی

5.      آزادی علمی

در این منشور انجمن راهنمایی های لازم را برای پژوهشگران برای اجرای تحقیقاتشان در چارچوب اخلاقی مورد تائید و نظارت انجمن به عمل آورده  و برای دسته گرو ههای ذی نفع تحقیقات آموزشی به شرح ذیل وظائفی تعیین می نماید:

  1. مسئولیت های مشارکت کنندگان
  2. مسئولیت های حامیان تحقیقات
  3. مسئولیت های اجتماع پژوهشگران آموزشی

از همگی استادان ، هم انجمنی های عزیز و کلیه خوانندگان  محترم  تقاضا دارم اولا این جسارت را  برمن ببخشایند !هرچه نوشتیم  از روی  احساس تکلیف و اضطرار بوده است. ثانیا ارسال نقطه نظرات انتقادی و تکمیلی آنها نسبت به  مو به موی موارد مطرح شده در این طرح، کمکی به توسعه علمی ایران و اقدامی در جهت تجدید ساختار حیاتی برای یک انجمن علمی است.بر این نکته پای می فشارم که انجمن پژوهش های آموزشی ایران  بدون تجدید ساختار و پی ریزی قواعد و تشکیلات  نوین ،حرفی برای گفتن و امکانی برای فعالیت موثر و تعیین کننده نخواهد داشت

نويسنده : محمد حسن محقق معين شنبه 12 آذر 1384
تعداد نظرات تا اين لحظه :  92 اعلام نظر