روش های کسب دانش3
شمع

 

 

آشنایی مقدماتی با:

مطالعه، کتابخانه و روش تحقیق

محمد حسن محقق معین

مهرماه 1384

 

مقدمه و بخش اول یادداشت: مطالعه

 

بخش دوم یادداشت: آشنایی با کتابخانه

 

 

روش تحقیق

 

در یک نگاه کلی به تاریخ علم  شاید بتوان گفت که  علم به دو معنای  آگاهی  و علم تجربی  به کار رفته است.در ادامه این بحث مقدماتی پس از ارائه تعاریفی از: آگاهی،علم تجربی، تجربه،آزمون پذیری،تحقیق، روشو روش  تحقیق، یک نمای کلی از فرایند روش تحقیق علمی را که منجر به تولید دانش می گردد؛ معرفی می نماییم.

آگاهی (KNOWLEDGE)

آگاهی به هرنوع شناخت انسان گفته می شود که به لحاظ تاریخی از راههای گوناگون مانند: سحر، جادو، فطرت،وحی، افراد صلاحیت دار، کشف و شهود ،تجربیات روزمره در زندگی،برهان،عقل و... بدست آید.در این معنی علم ،مقابل جهل است و عالم کسی است که جاهل نیست. بنا براین، آگاهی به همه  دانستی های انسان صرف نظر از نوع و منشاء کسب آن اطلاق می گردد.

علم تجربی (( SCIENCE

علم تجربی، نوع خاصی از شناخت و آگاهی انسانی است که نهایتا  ازطریق تجربه به دست می آید.دراین معنی علم به  شناخت واقعیت از راه تجربه های مبتنی بر آزمون اطلاق می شود.البته مقدمات لازم برای تجربه کردن از طریق هر نوع آگاهی  می تواند فراهم گردد. علم در این معنی را می توان  شناختی منظم که با روش های معین تحقیق به دست آمده و روابط میان واقعیت ها را بیان می کند،تعریف نمود.

کارکرد های علم  در این معنی عبارت از : تبیین ، پیش بینی و تعمیم و هدف اساسی آن نظریه سازی است.تبیین به معنای شناخت روابط میان پدیده هاست.پیش بینی به معنی برآورد وضع موجود پدیده یا رابطه علمی بدست آمده در آینده است.به این معنی که رابطه تبیین شده ، تحت شرایط یکسان موجود در آینده می تواند اتفاق بیفتد.تعمیم نیز معادل گزاره هایی است که نه فقط  برای بیان وجود یک رابطه در یک مورد خاص مورد مطالعه، بلکه به معنی  گسترش دادن وجود رابطه در موارد وسیع تری است. 

تجربه (EXPERIMENT )

تجربه، مجموعه مداخلات و اعمالی است که انسان در محدوده مورد مطالعه خود می نماید.که شامل: مشاهده،تجزیه،ترکیب،اندازه گیری،ثبت،تعریف،آمارگیری،مقایسه،طبقه بندی وغیره می شود.تجربه برای یافتن جواب پرسش ها و یا سنجیدن درستی و یا نادرستی فرضیه ها – حدس هایی راجع به روابط میان واقعیت ها - انجام می گیرد.تجربه در این معنی با تجربه حاصل از زندگی(( COMMONSENSE متفاوت است.

آزمون پذیری (TESTABILITY)

آزمون پذیری به معنی قابل تجربه و آزمون بودن  ادعا هاست.ادعا ها باید قابل آزمون شدن و به عبارتی رد شدن باشند .آزمون پذیری ادعا ها در پیوند با تجربه ممکن است به سه حالت کلی: اثبات، ابطال و تایید یا رد منجر گردد. برای مثال اگر ادعا کنیم که اکثر جمعیت ایران کمتر از 30 سال سن دارند.با انجام سر شماری می توانیم این ادعا را مورد آزمون قرار دهیم. در این صورت اگر بالاتر از 50 درصد مردم ایران کمتر از 30 سال داشته باشند ادعای ما اثبات می شود و اگر کمتر از 50 درصد جمعیت ایران زیر 30سال سن داشته باشند؛ادعای اخیر ابطال می گردد. از آنجا که  اثبات و ابطال در علم تجربی نیازمند استقراء تام(تمام اجزاء را دیدن) مانند سرشماری که تمام آحاد جمعیت را مورد شمارش قرار می دهند؛ می باشد و انجام اسقراء تام  در تحقیقات  معمولا امری مشکل و پرهزینه است؛لذا در علم تجربی ادعا ها تقویت و یا تضعیف و به عبارت دیگر تایید و یا رد می شوند.

تحقیق( RESEARCH)

تحقیق به معنای حقیقت یابی است.در لغت آن را جستجو،به حقیقت امری رسیدن و کشف حقیقت کردن تعریف کرده اند.تحقیق شیوه تفکر است.نقد سئوال و جواب های یک مسئله و رسیدن به جواب (فکر جدید) است.تحقیق فرایندی است که طی آن پاسخ هایی که برای پرسش های ناشی از مسئله تحقیق در نظر گرفته ایم مورد بررسی و نقد قرار می گیرد.

روش (METHOD)

روش به معنای راه است.روش مجموعه شیوه ها و تدابیری است که برای شناخت حقیقت با مصون ماندن از خطا به کار برده می شود.

روش تحقیق(RESEARCH METHOD)

روش تحقیق امکان آزمون وتجربه را فراهم می آورد.از طریق روش تحقیق می توان به نظریه علمی دست یافت.در روش تحقیق با مجموعه ای از راه های کشف مجهولات،قواعد بررسی و ابزار و وسائل و تکنیک ها سر وکار داریم؛که طی  مسیر تحقیق از مجهولات به طرف حقایق را امکانپذیر می سازد. اما چگونه حقایقی؟

حقایقی که در حیطه علم در معنای دوم مورد نظر است ؛نه حقایق مطلق که یک بار برای همیشه با اصول جزمی به اثبات رسیده باشد.- مانند عدالت ضرورت دارد، خداوند وجود دارد، با یکدیگر مهربان باشیم- در معنای اول علم - آگاهی – چنین حقایق مطلقی وجود دارند و معتبرند.اما در علم در معنای دوم - علم تجربی -حقایق نسبی از طریق تحقیق آشکار می شوند.این حقایق از طریق روش تحقیق علمی پیوسته در معرض پرسش، تغییر وگسترش است.

گاستون باشلار گفته است: واقعیت علمی از راه غلبه،ساختن و مقایسه به دست می آید. کامپنهود وکیوی نویسندگان کتاب روش تحقیق در علوم اجتماعی معتقدند که واقعیت علمی از طریق روش تحقیق علمی حاصل می آید و این روش را همچو.ن یک نمایشنامه در سه پرده می توان به نمایش گذاشت:

پرده اول: گسستن

اندوخته شناخت نظری ما پر از پیش داوری ها و تصورات قالبی است.از صغری و کبری چیدن روی این  زمین سست- پیش داوری ها- نتیجه قابل اعتمادی بدست نمی آید.لذا گسستن از پیش داوری ها و غلبه بر آنها اولین سنگ بنای محکم در روش تحقیق است.

پرده دوم: ساختن

گسستن از تصورات قالبی ،عملی نخواهد شد مگر برمبنای ساختن فرضیه هایی که به نظر محقق محتمل است منطق پدیده مورد بررسی را تبیین کند.پژوهشگر  با اتکا بر اصل مهم تراکمی بودن علم، مسئله تحقیق را با علوم قبل از خود پیوند داده و به صورت نظری طرح می نماید.بدون ساختن این چارجو.ب نظری،امکان تجربه و مقایسه فرضیه ها با واقعیات وجود ندارد.

پرده سوم: مقایسه

فرضیه ها بدون ارزشیابی،ارزش تجربی ندارد.باید درستی یا نادرستی آنها را به تجربه آزمود.این وارسی با مقایسه آنچه به ذهن رسیده -  فرضیه ها-  با واقعیات موجود- نتایج مشاهدات انجام شده – امکان پذیراست.

 

منابع وماخذ و مطالعه بیشتر

محقق معین، محمد حسن، 1381،  جزوه روش تحقیق

محقق معین، محمد حسن،1384، جزوه مبانی اطلاع رسانی و ارتباطات

شبکه معین علمی - شمع در نشانی : www.moein.net

 

نويسنده : محمد حسن محقق معين جمعه 15 مهر 1384
تعداد نظرات تا اين لحظه :  339 اعلام نظر