روش های کسب دانش2
شمع

 

آشنایی مقدماتی با:

مطالعه، کتابخانه و روش تحقیق

محمد حسن محقق معین

مهرماه 1384

 

کتابخانه

هر كتابخانه‌ معمولاً از پنج‌ بخش‌ اصلي‌ تشكيل‌ شده‌ است‌ كه‌ عبارتند از:

 1ـ بخش‌ بازنمائي‌ اطلاعات‌ و مدارك‌ موجود در كتابخانه‌

 2ـ بخش‌ كتابهاي‌ قابل‌ امانت‌

 3ـ بخش‌ كتابهاي‌ مرجع‌

 4ـ بخش‌ نشريات‌ ادواري‌

 5ـ بخش‌ اسناد، مواد ديداري‌، شنيداري‌ و چندرسانه‌اي‌، بانك‌هاي‌ اطلاعاتي‌ و شبكه‌هاي‌ اطلاع‌رساني‌

 در خصوص‌ هر يك‌ از پنج‌ مقوله‌ فوق‌الذكر به‌ تفكيك‌ رشته‌هاي‌ تحصيلي‌، كتابها و آموختني‌هاي‌ معتنابهي‌ وجود دارد كه‌ در اين‌ مختصر الزام‌ و امكان‌ پرداختن‌ مبسوط‌ به‌ آنها وجود ندارد. لذا در خصوص‌ هر مقوله‌ توضيحات‌ مختصري‌ داده‌ مي‌شود.

 1ـ بخش‌ بازنمائي‌ اطلاعات‌ و مدارك‌ موجود در كتابخانه‌

 در هر كتابخانه‌ مواد چاپي‌ و غيرچاپي‌، ديداري‌ و شنيداري‌، مرجع‌ و غيرمرجع‌، ادواري‌ و غيرادواري‌، كوتاه‌ و بلند و ... وجود دارد. دسترسي‌ به‌ اين‌ مدارك‌ با توجه‌ به‌ نظام‌ كتابخانه‌ مي‌تواند مستقيماً توسط‌ مراجعه‌ كننده‌ ( سيستم‌ باز) و يا غيرمستقيم‌ يعني‌ با تقاضاي‌ مراجعه‌ كننده‌ و با واسطه‌ كتابدار و اطلاع‌رسان‌ (سيستم‌ بسته‌) امكانپذير گردد. اما قبل‌ از هر اقدامي‌ در كتابخانه‌ بايد ببينيم‌ كه‌ در اين‌ مكان‌ چه‌ مداركي‌ ذخيره‌ شده‌ و يا امكان‌ دسترسي‌ آن‌ وجود دارد.

 براي‌ تحقق‌ اين‌ امر در كتابخانه‌ها بخش‌ بازنمائي‌ اطلاعات‌ و مدارك‌ وجود دارد. بازنمائي‌ اطلاعات‌ يا به‌ صورت‌ سنتي‌ و دستي‌ توسط‌ برگه‌دان‌ و يا به‌ صورت‌ مدرن‌ و ماشين‌ توسط‌ رایانه امكانپذير است‌. در هر دو صورت‌ اطلاعات‌ مثلاً در مورد مواد چاپي‌ از جمله‌ كتاب‌ به‌ ترتيبالفبائي‌ با توجه‌ به‌ موضوع‌، مولف‌ و يا عنوان‌ در اين‌ بخش‌ از كتابخانه‌ ذخيره‌ شده‌ است‌.

مراجعه‌ كنندگان‌ به‌ كتابخانه‌ها براي‌ بهره‌برداري‌ بهينه‌ از وقت‌ خود و امكانات‌ كتابخانه‌ بايستي‌ به‌ خوبي‌ با نحوه‌ استفاده‌ از خدمات‌ اين‌ بخش‌ آشنا و مهارت‌ لازم‌ را براي‌ دسترسي‌ به‌ كليه‌ مواد چاپي‌، ديداري‌، شنيداري‌ و ... كسب‌ نمايند.

كتابخانه‌هاي‌ معتبر معمولاً بروشورهائي‌ دارند كه‌ مراجعه‌ كننده‌ با خواندن‌ آن‌ با مقررات‌ كتابخانه‌ و چگونگي‌ جستجوي‌ مدارك‌ در آن‌ كتابخانه‌ آشنا مي‌شوند. بهرحال‌ شما بايستي‌ در يك‌ فرصت‌ كوتاه‌ بفهميد كه‌ محدوده‌ مدارك‌ و اطلاعاتي‌ كه‌ كتابخانه‌ مورد مراجعه‌ به‌ شما مي‌دهد چيست‌ و اين‌ مهم‌ بدون‌ تأمل‌ و دقت‌ لازم‌ دراين‌ بخش‌ امكانپذير نيست‌.

 2ـ بخش‌ كتابهاي‌ قابل‌ امانت‌

 اين‌ بخش‌ معمولاً نماد كتابخانه‌هاست‌. كتابها براي‌ اينكه‌ قابل‌ دسترسي‌  مستقيم‌ يا غيرمستقيم‌ باشد بايستي‌ بر اساس‌ نظمي‌ معين‌ در قفسه‌ها جاي‌ گرفته‌ باشند. اين‌ نظم‌، نظمي‌ موضوعي‌ است‌ كه‌ بر اساس‌ دو نوع‌ طبقه‌بندي‌ مشهور يكي‌ طبقه‌بندي‌ دهدهي‌ ديوئي‌ و ديگري‌ طبقه‌بندي‌ كنگره‌ مي‌باشد. هر مراجعه‌كننده‌ به‌ كتابخانه‌ بويژه‌ در كتابخانه‌هائي‌ كه‌ دسترسي‌ مستقيم‌ امكانپذير است‌ بايستي‌ با نظام‌ طبقه‌بندي‌ آن‌ كتابخانه‌ آشنا شده‌ و مهارت‌ لازم‌ را در يافتن‌ كتاب‌ مورد نظر خود كسب‌ كند.

 1ـ2ـ طبقه‌بندي‌ دهدهي‌ ديوئي‌

 ديوئي‌ (1931ـ1851) كتابدار امريكائي‌ مأخذ اساسي‌ را در ده‌ گروه‌ به‌ شرح‌ زير طبقه‌بندي‌ نموده‌ است‌:

 000 تا 099 كليات‌ (كتابشناسي‌ها، دايرة‌المعارفها، نسخه‌هاي‌ خطي‌ و كمياب‌ و ...)

 100 تا 199 فلسفه‌ و علوم‌ وابسته‌ به‌ آن‌ (متافيزيك‌، روانشناسي‌، اخلاق‌، منطق‌ و ...)

 200 تا 299 دين‌ (كتاب‌ مقدس‌، مسيحيت‌، مذاهب‌ ديگر ...)

 300 تا 399 علوم‌ اجتماعي‌ (آمار، جامعه‌شناسي‌، علوم‌ سياسي‌، اقتصاد، تعليم‌ و تربيت‌ و ...)

 400 تا 499 زبان‌ (زبانشانسي‌، دستور زبان‌، زبانهاي‌ ملل‌ مختلف‌، كتابهاي‌ قرائت‌ و ...)

 500 تا 599 علوم‌ محض‌ (رياضيات‌، گياه‌شناسي‌، جانورشناسي‌، شيمي‌ و ...)

 600 تا 699 تكنولوژي‌ (علوم‌ عملي‌، پزشكي‌، كشاورزي‌، اقتصاد خانواده‌ و ...)

 700 تا 799 هنر (موسيقي‌، مجسمه‌سازي‌، نقاشي‌ و ...)

 800 تا 899 ادبيات‌ (شعر، نمايشنامه‌، مقاله‌هاي‌ ادبي‌، ادبيات‌ ملل‌ مختلف‌ و ...)

 900 تا 999 تاريخ‌ (جغرافياي‌ عمومي‌، تاريخ‌ اروپا، تاريخ‌ آسيا، سفرنامه‌ها و ...)

 هر يك‌ از دسته‌هاي‌ دهگانه‌ خود بر ده‌ دسته‌ داخلي‌ و سپس‌ هر دسته‌ دوم‌ نيز به‌ ده‌ دسته‌ دروني‌ ديگر قابل‌ تقسيم‌ است‌. بنابراين‌ در درون‌ دسته‌ علوم‌ اجتماعي‌، 301 به‌ جامعه‌شناسي‌، 310 به‌ آمار، 320 به‌ علوم‌ سياسي‌، 330 به‌ اقتصاد اختصاص‌ مي‌يابد. پس‌ از آن‌ در درون‌ هر دسته‌ نيز ده‌ دسته‌ فرعي‌ پديد مي‌آيد. به‌ عنوان‌ مثال‌، شماره‌ 30101 به‌ روانشناسي‌ اجتماعي‌، 301011 به‌ كنش‌ متقابل‌ اجتماعي‌، 301015 به‌ وسايل‌ ارتباط‌ جمعي‌ و ... مرتبط‌ مي‌گردد.

 در كتابخانه‌هاي‌ بزرگ‌ براي‌ نشانه‌ مؤلف‌ از جدولي‌ استفاده‌ مي‌شود كه‌ به‌ نام‌ تهيه‌كننده‌ آن‌ جدول‌ «كاتر» ناميده‌ مي‌شود. در اين‌ جدول‌ هر حرف‌ شماره‌اي‌ سه‌ رقمي‌ دارد كه‌ آن‌ را همراه‌ با حرف‌ اول‌ نام‌ نويسنده‌ زير شماره‌ طبقه‌بندي‌ ديوئي‌ اضافه‌ مي‌كنند. مجموع‌ آن‌ها يعني‌ شماره‌ طبقه‌بندي‌ و شماره‌ كاتر هر كتاب‌ را «شماره‌ راهنماي‌ آن‌ كتاب‌» گويند. اين‌ شماره‌ همان‌ شماره‌ايست‌ كه‌ در بالاي‌ برگه‌هاي‌ هر كتاب‌ نوشته‌ مي‌شود و نيز بر روي‌ عطف‌  كتابهائي‌ كه‌ در قفسه‌هاي‌ كتابخانه‌ چيده‌ شده‌، ديده‌ مي‌شود. براي‌ آشنائي‌ بيشتر دانشجويان‌ و محققين‌، بخشي‌ از تقسيم‌بندي‌ ديوئي‌ در مورد كتب‌ علوم‌ اجتماعي‌ مطرح‌ مي‌شود.

 300 علوم‌ اجتماعي‌

 301 جامعه‌شناسي‌

 302 كتابهاي‌ راهنما و خلاصه‌هاي‌ علوم‌ اجتماعي‌

 303 فرهنگها و دايرة‌المعارفهاي‌ علوم‌ اجتماعي‌

 304 مقالات‌ و سخنرانيها

 305 مجلات‌ و نشريات‌

 306 سازمانها و انجمنها

 307 مطالعه‌ و تدريس‌

 308 مجموعه‌هاي‌ علوم‌ اجتماعي‌

 309 تاريخ‌ علوم‌ اجتماعي‌

 310 آمار

 311 روش‌ آماري‌

 312 جمعيت‌شناسي‌

 19 تا 14ـ313  آمار عمومي‌ اروپا و آسيا، آمريكاي‌ جنوبي‌ و اقيانوسيه‌ و ممالك‌ قطبي‌.

 روش‌ ديوئي‌، هر چند داراي‌ قدمت‌ گسترده‌اي‌ است‌. ليكن‌ امروزه‌ بدلائل‌ زير كمتر مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد:

 ـ طبقه‌بندي‌ مراجع‌ در حد كلي‌ صورت‌ مي‌گيرد و مراجع‌ تخصصي‌ را در بر نمي‌گيرد.

 ـ در كتابخانه‌هاي‌ بزرگ‌ (داراي‌ بالاتر از 50 هزار اثر) به‌ جهت‌ تعدد منابع‌ هر منبع‌ بايد با شماره‌هاي‌ بسيار مشخص‌ شود كه‌ اين‌ امر هم‌ در كار مآخذيابي‌ براي‌ محققان‌، هم‌ در جريان‌ كار متصديان‌ كتابخانه‌ مشكل‌ پديد مي‌آورد و اشتباهاتي‌ را موجب‌ مي‌شود.

 2ـ2ـ طبقه‌بندي‌ كنگره‌

 در اين‌ نوع‌ طبقه‌بندي‌ كه‌ از تجربيات‌ كتابخانه‌ بزرگ‌ آمريكا به‌ نام‌ كنگره‌ مايه‌ مي‌گيرد هم‌ از اعداد و هم‌ از حروف‌ سود جسته‌ مي‌شود، بدين‌ صورت‌:

 -A  كليات‌ (آثار كلي‌، مجموعه‌ آثار)

 -B  فلسفه‌ و دين‌ ( BL  اديان‌ ايراني‌ قبل‌ از اسلام‌،  BP  دين‌ اسلام‌،  B-BJ  فلسفه‌،   BL-BX   مذهب‌)

 -C  تاريخ‌ و علوم‌ وابسته‌ به‌ آن‌ (باستانشناسي‌، سكه‌شناسي‌ و غيره‌)

 -D  تاريخ‌ عمومي‌ و تاريخ‌ دنياي‌ قديم‌ ( EF  تاريخ‌ امريكا،  DS  تاريخ‌ ايران‌)

 -G  جغرافيا، مردم‌شناسي‌، فولكور و غيره‌

 -H  علوم‌ اجتماعي‌ (اقتصاديات‌، جامعه‌شناسي‌)

 -J  علوم‌ سياسي‌

 -K  حقوق‌

 -L  آموزش‌ و پرورش‌

 -M  موسيقي‌

 -N  هنرهاي‌ زيبا

 -P  زبان‌ و ادبيات‌ (  PX  زبان‌ و ادبيات‌ فارسي‌)

 -Q  علوم‌

 -R  پزشكي‌

 -S  كشاورزي‌

 -T  فن‌ و صنعت‌

 -U  فنون‌ نظامي‌

 -V  علوم‌ دريائي‌

 -Z  كتابشناسي‌ و علوم‌ كتابداري‌

 بر اين‌ اساس‌، حرف‌  H  علامت‌ طبقه‌ اصلي‌ علوم‌ اجتماعي‌، اقتصاديات‌ و جامعه‌شناسي‌ است‌. سپس‌ براي‌ هر يك‌ از زيرمجموعه‌هاي‌ علوم‌ اجتماعي‌ در جامعه‌شناسي‌ شماره‌ و حروف‌ خاصي‌ به‌ كار مي‌رود. به‌ عنوان‌ مثال‌ براي‌ تغييرات‌ اجتماعي‌ علامت‌  (HM 101)  به‌ كار مي‌رود. براي‌ گروههاي‌ اجتماعي‌  (HM 131) ، مسائل‌ اجتماعي‌  (HN) ، بررسيهاي‌ اجتماعي‌  (HN 29) ، سوسياليزم‌  (HX1-550) ، جامعه‌شناسان‌  (HM19-22)  و به‌ طور كلي‌ جامعه‌شناسي‌ از  HM-HV  استفاده‌ مي‌شود. (ساروخانی ، 1373)

 3ـ بخش‌ كتابهاي‌ مرجع‌

 مراجع‌ كتاب‌هايي‌ هستند كه‌ به‌ قصد خوانده‌ شدن‌ از اول‌ تا آخر نوشته‌ نشده‌اند بكله‌ در صورت‌ لزوم‌ براي‌ پاسخ‌يابي‌، بخشي‌ از آن‌ مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد.  اهميت‌ اصلي‌ هر كتابخانه‌ به‌ مدارك‌ موجود در اين‌ بخش‌ است‌ كه‌ غيراماني‌ است‌ و به‌ كتابخانه‌ معنا و مفهوم‌ مي‌بخشد.  كتاب‌هاي‌ مرجع‌ در يك‌ دسته‌بندي‌ كلي‌ به‌ دو دسته‌ مراجع‌ عمومي‌ و مراجع‌ تخصصي‌ تقسيم‌ مي‌شود.  در ادامه به‌ شش‌ نوع‌ مرجع‌ كه‌ در عناوين‌ متنوع‌ در حيطه‌هاي‌ عمومي‌ و اختصاصي‌ در بخش‌ مرجع‌ كتابخانه‌ها موجود است‌ اشاره‌ مي‌كنیم‌:

 1ـ3ـ واژه‌نامه

  فرهنگ‌ لغت‌ يا ديكشنري‌ يا واژه‌نامه‌ از مهمترين‌ مراجعي‌ است‌ كه‌ همه‌ به‌ آن‌ نياز دارند. در اين‌ نوع‌ از مراجع‌ معمولاً معني‌ واژه‌، املاي‌ صحيح‌، تلفظ‌، برابرها و ريشه‌ لغت‌ آمده‌ است‌. لغت‌نامه‌ دهخدا، فرهنگ‌هاي‌ معين‌ و عميد از مراجع‌ عمومي‌ معتبر فارسي‌ و ديكشنري‌هاي‌ وبستر و آكسفورد از واژه‌نامه‌هاي‌ معتبر عمومي‌ انگليسي‌ است‌. واژه‌نامه‌هاي‌ اختصاصي‌ در علوم‌ مختلف‌ بسته‌ به‌ نوع‌ تخصص‌ كتابخانه‌ها در بخش‌ مرجع‌ آنها پيدا مي‌شود.

2ـ3ـ دائرة‌المعارف‌   (Encyclopedia)

  دائرالمعارف‌ها مراجعي‌ هستند كه‌ در آنها راجع‌ به‌ هر موضوعي‌ مي‌توان‌ مطلبي‌ پيدا كرد. موضوعها در دائرالمعارف‌ها به‌ ترتيب‌ حروف‌ الفبا درج‌ شده‌اند. از دائرالمعارف‌هاي‌ مشهور فارسي‌ مي‌توان‌ از دائرالمعارف‌ مصاحب‌، دائرالمعارف‌ بزرگ‌ جهان‌ اسلام‌ و تشيع‌ نام‌ برد، دائرالمعارف‌ بريتانيكا يك‌ كتاب‌ مرجع‌ عمومي‌ معتبر براي‌ معرفي‌ در اين‌ قسمت‌ است‌ همچنين‌ دائرالمعارف‌هاي‌ تخصصي‌ معروف‌ و معتبر انگليسي‌ در زمينه‌ علوم‌ مختلف‌ وجود دارد مثلاً:  ویرایش دوم اثری تحت عنوان : (The International Encyclopedia of Education) در سال‌ 1994 منتشر شده‌ است‌ که دو نفر از دانشمندان‌ برجسته‌ تعليم‌ و تربيت‌ ويراستاري‌ آن‌ را بعهده‌ داشته‌اند. اين‌ دائرالمعارف‌ در دوازده‌ جلد توسط‌ برجسته‌ترين‌ محققين‌ و دانشمندان‌ علوم‌ اجتماعي‌ و تعليم‌ و تربيت‌ از 96 كشور در 1200 مقاله‌ كه‌ در مجموع‌ شامل‌ پنج‌ ميليون‌ لغت‌ مي‌شود؛ تهيه‌ شده‌ است‌.

 3ـ3ـ كتابشناسي

 كتابشناسي‌ يا كتابنامه‌ فهرستي‌ از كتابها در مقطعي‌ از زمان‌ يا درباره‌ موضوعي‌ و يا تلفيقي‌ از اين‌ دو مي‌باشد. براي‌ پيدا كردن‌ متون‌ مناسب‌ براي‌ مطالعه‌ در هر تحقيق‌ يكي‌ از بهترين‌ راهها مراجعه‌ به‌ كتابنامه‌ اختصاصي‌ درخصوص‌ موضوع‌ تحقيق‌ است‌.

 4ـ3ـ سالنامه‌ آماري

  اطلاعات‌ جاري‌ در سالنامه‌هاي‌ آماري‌ ذخيره‌ بزرگ‌، هنگفت‌ و ارزان‌ را فراروي‌ محققين‌ قرار مي‌دهد. آمارهاي‌ به‌ روز و اطلاعات‌ با ارزش‌ مربوط‌ به‌ وضعيت‌ جمعيتي‌، آموزشي‌، اقتصادي‌، اجتماعي‌، صنعتي‌ و تغييرات‌ آن‌ در سالنامه‌هاي‌ آماري‌ عمومي‌ و اطلاعات‌ تخصصي‌ و عميق‌تر در سالنامه‌هاي‌ آماري‌ اختصاصي‌ در اختيار پژوهشگران‌ قرار دارد.

 5ـ3ـ مقاله‌ نامه

 به‌ علت‌ ازدياد مطالب‌ و فراواني‌ نشر مجلات‌ عمومي‌ و تخصصي‌ علمي‌ و پژوهشي‌ در حوزه‌هاي‌ مختلف‌ علوم‌ و فن‌آوري‌ براي‌ اين‌ مطالب‌ و مجلات‌ و فصلنامه‌ها مقاله‌ نامه‌هاي‌ عمومي‌ و موضوعي‌ منتشر مي‌شود كه‌ دسترسي‌ جويندگان‌ اطلاعات‌ به‌ مطالب‌ را سريع‌تر، آسان‌تر و ارزان‌تر مي‌كند يكي‌ از بهترين‌ مقاله‌ نامه‌هاي‌ عمومي‌ در ايران‌ كه‌ هم‌ اكنون‌ بیش از پانزده سال از انتشار ماهانه آن می گذرد؛‌ مقاله‌ نامه‌ عمومي‌ "نمايه‌" است‌. اين‌ مقاله‌ نامه‌ كه‌ بصورت‌ چاپي‌ و الكترونيكي‌ در اختيار پژوهشگران‌ قرار دارد دسترسي‌ به‌ مقالات‌ علمي‌، فرهنگي‌ و اجتماعي‌ منتشره‌ در مجلات‌ علمي‌ ـ تخصصي‌ و روزنامه‌هاي‌ كشورمان‌ را بسيار آسان‌ و دلچسب‌ كرده‌ است‌. اين‌ مقاله‌ نامه‌ كه‌ ماهانه‌ منتشر مي‌شود از طريق‌ چندين‌ مدخل‌ امكان‌ دسترسي‌ به‌ اطلاعات‌ را فراهم‌ مي‌آورد كه‌ عبارتند از:

-         راهنماي‌ موضوعي‌  مجلات براساس‌ رده‌ بندي‌ دهدهي‌ ديوئي‌،

-          نمايه‌ موضوعي‌ مقاله‌ها،

-          نمايه‌ نقد آثار،

-          نمايه‌ گفتگو،

-          نمايه‌ پديدآورندگان‌،

-          نمايه‌ ناشران‌ و

-          نمايه‌ كتاب‌هاي‌ ماه‌.

 6ـ3ـ چكيده‌ نامه‌ها

چكيده‌ نامه‌ها: چكيده‌نامه‌ها كه‌ معمولاً نتايج‌ پژوهشها را در اختيار خوانندگان‌ مي‌گذارند يكي‌ از مراجع‌ مهم‌ در هر كتابخانه‌ است‌ چكيده‌ نامه‌ها بر اساس‌ موضوعات‌ علمي‌ و كليد واژه‌ها و يا عناوين‌ ديگر طبقه‌بندي‌ شده‌ و خلاصه‌اي‌ از نتايج‌ پژوهشها و مقالات‌ و يا پروژه‌ها را بهمراه‌ خلاصه‌اي‌ از محتواي‌ آن‌ در اختيار خواننده‌ مي‌گذارد مانند چكيده‌ پايان‌نامه‌ها.

 4ـ بخش‌ نشريات‌ ادواري‌

 اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ افكار تازه‌ و تحقيقات‌ تازه‌ به‌ نتيجه‌ رسيده‌ و يا در دست‌ اجرا قاعدتاً پيش‌ از آنكه‌ در گزارشات‌ پژوهشي‌ و كتابها منتشر شوند در گاهنامه‌ و نشريات‌ ادواري‌ ارائه‌ مي‌شوند. برخي‌ از مطالب‌ نيز هيچگاه‌ به‌ صورت‌ كتاب‌  و در كتابها ارائه‌ نشده‌ و صرفاً در مجلات‌ ماهانه‌ و يا فصلنامه‌ها منتشر مي‌شوند. در نشريات‌ و مجلات‌ تخصصي‌ مطالب‌ علمي‌ و تخصصي‌ نه‌ به‌ صورت‌ گسترده‌ و وسيع‌ كه‌ در كتابها مطرح‌ مي‌شوند و نه‌ به‌ صورت‌ خيلي‌ خلاصه‌ كه‌ در چكيده‌ها مي‌آيد ارائه‌ مي‌گردند لذا متون‌ بسیار مناسبی  براي‌ محققین به‌ شمار مي‌رود.

با توجـه‌ بـه‌ تنـوع‌ مطالـب‌ عرضـه‌ شـده‌ در نشريـات‌ ادواري‌ تخصصي‌ مراجعه‌ به‌ اين‌ نشريات‌ كمك‌ زيادي‌ به‌ محققين‌ و دانشجويان‌ مي‌نمايد. در هر كتابخانه‌ معمولاً بخشي‌ به‌ نشريات‌ ادواري‌ اختصاص‌ دارد در اين‌ بخش‌ ماهنامه‌ها، فصلنامه‌ها و گاهنامه‌ها نگهداري‌ مي‌شود. طبقه‌بندي‌ نشريات‌ ادواري‌ نيز بر اساس‌ رده‌بندي‌هاي‌ معمول‌ مثلاً كنگره‌ مي‌باشد معمولاً آخرين‌ شماره‌ نشريه‌ در روي‌ ويترين‌ قفسه‌ در معرض‌ ديد مراجعه‌ كنندگان‌ و شماره‌هاي‌ قبلي‌ آن‌ در داخل‌ همان‌ قفسه‌ قرار دارد كه‌ مراجعه‌ كننده‌ مي‌تواند با بلند كردن‌ درب‌ قفسه‌ شماره‌هاي‌ قبلي‌ را مشاهده‌ كند

 مهمترين‌ نشريات‌ ادواري‌ معطوف‌ به‌ پژوهش‌ موجود در كتابخانه‌ها در حوزه‌ علوم‌ اجتماعي‌ و تربيتي‌ در كشورما در حال‌ حاضر عبارتند از:  چكيده‌ پايان‌نامه‌هاي‌ دكتري‌' و كارشناسي‌ ارشد داخل‌ و خارج‌ از كشور، چكيده‌ تازه‌هاي‌ تحقيق‌ در دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي‌ ايران‌، اطلاعات‌ علوم‌ تربيتي‌، راهنماي‌ سمينارهاي‌ ايران‌، اطلاعات‌ محققين‌ و متخصصين‌ كشور، گزارش‌هاي‌ دولتي‌ ايران‌ و راهنماي‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ كشور. نشريات‌ ادواري‌ اخيرالذكر همگي‌ توسط‌ مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمي‌ ايران‌ عمدتاً بصورت‌ فصلنامه‌ و در مورد آخر بصورت‌ كتاب‌ منتشر مي‌شود. مطالب‌ منتشره‌ در چكيده‌ها حاوي‌ آخرين‌ يافته‌هاي‌ علمي‌ در داخل‌ و خارج‌ از كشور است‌ و دسترسي‌ سريع‌ به‌ منابع‌ را براي‌ محققان‌ امكانپذير مي‌نمايد.

دسترسي‌ به‌ چكيده‌هاي‌ تحقيق‌ و اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ محققين‌ و متخصصين‌ كشور، علاقه‌مندان‌ را در اسرع‌ وقت‌ با موضوعات‌، سازمانها و افرادي‌ آشنا مي‌سازد كه‌ در زمينه‌هاي‌ حرفه‌اي‌، علمي‌ و پژوهشي‌ مشابه‌اي‌ فعاليت‌ مي‌نمايند و در تحقيقات‌ بويژه‌ در مرحله‌ مطالعات‌ اكتشافي‌ مددكار و كاتاليزور مناسبي‌ براي‌ تحقيق‌ به‌ شمار مي‌روند.

برخي‌ ديگر از نشريات‌ ادواري‌ معتبر در حوزه‌ علوم‌ اجتماعي‌ و تربيتي‌ عبارتند از:

 فصلنامه‌ تعليم‌ و تربيت‌، مجله‌ علوم‌ تربيتي‌ دانشگاه‌ تهران‌، فصلنامه‌ پژوهش‌ در مسائل‌ تعليم‌ و تربيت‌، مجلات‌ رشد معلم‌، فصلنامه‌ نامه‌ علوم‌ اجتماعي‌ دانشگاه‌ تهران‌، فصلنامه‌ علوم‌ اجتماعي‌ دانشگاه‌ علامه‌ طباطبائي‌، مجله‌ علوم‌ انساني‌ و اجتماعي‌ دانشگاههاي‌ شيراز، اهواز، شهيد بهشتي‌ و فردوسي‌ مشهد، فصلنامه‌ پژوهش‌ و برنامه‌ريزي‌ در آموزش‌ عالي‌، فصلنامه‌ مديريت‌ در آموزش‌ و پرورش‌، ماهانه‌ تربيت‌، مجله‌ پيوند، پيام‌ يونسكو، نماي‌ تربيت‌، پژوهشهاي‌ تربيتي‌، نامه‌ پژوهش‌، مجله‌ فرهنگ‌ عمومي‌ و نمايه‌ نشريات‌ ادواري‌ و... مجلات‌ تخصصي‌ از جمله‌ نشريات‌ اخيرالذكر ‌ در زمينه‌ پژوهشهاي‌ علمي‌ بويژه‌ تحقيقات‌ اجتماعي‌ و تربيتي‌ به‌ دو دليل‌ حائز اهميتند:

1.      نخست‌ به‌ اين‌ دليل‌ كه‌ آخرين‌ و جديدترين‌ شناختهاي‌ مربوط‌ به‌ موضوع‌ را در آنجا مي‌يابيد و از نظر انتقادي‌ دربارة‌ شناختهاي‌ تحصيل‌ شده‌ قبلي‌ آگاهي‌ پيدا مي‌كنيد. در هر دو حالت‌ مقاله‌ آخرين‌ نظرات‌ و راه‌حلها را دربارة‌ مسئله‌ موضوع‌ بررسي‌، ارائه‌ مي‌دهندو به‌ طور مناسبي‌ فهرستي‌ از انتشارات‌ مهم‌ دربارة‌ موضوع‌ را ذكر مي‌كنند.

2.      دليل‌ دوم‌ اين‌ است‌ كه‌ مجلات‌ تخصصي‌ عموماً نقد و تفسيرهاي‌ كتابشناسي‌ دربارة‌ آثار منتشر شدة‌ جديد منتشر مي‌كنند و به‌ بركت‌ آن‌ پژوهشگران مي‌توانند خواندنيهاي‌ مناسب‌ براي‌ تحقيقشان‌ را انتخاب‌ كنند.  محققان با بررسي‌ فهرست‌ كتابشناسي‌ مندرج‌ در آخر مقاله‌ها به‌ زودي‌ با تعداد كثيري‌ آثار مكتوب‌ و غیر مکتوب آشنايي‌ پيدا مي‌كنند .آنچه‌ كه‌ آرامش‌ خاطر براي‌ پژوهشگر فراهم‌ مي‌كند آن‌ است‌ كه‌ در هنگام‌ جستجوي‌ مدارك‌ به‌ طور سيستماتيك‌ به‌ اسناد و مقالاتي‌ برخورد مي‌كند كه‌ قبلاً در طول‌ مطالعه‌ با آنها آشنا شده‌ بوده‌ است‌( مقنی زاده (محقق معین)، 1381).

 5ـ بخش‌ اسناد، مواد ديداري، شنيداري، چندرسانه‌اي، بانك‌هاي‌ اطلاعاتي‌ و شبكه‌هاي‌ اطلاع‌رساني‌

 در اين‌ بخش‌ از كتابخانه‌ كه‌ بيشتر در كتابخانه‌هاي‌ تخصصي‌ و مهم‌ بويژه‌ دانشگاهي‌ و مراكز پژوهشي‌ وجود دارد مداركي‌ نظير: فيلم‌، ميكروفيلم‌، نقشه‌، عكس‌، نوار، اسناد، ديسك‌هاي‌ نوري‌ و لرزان‌، ميكروفيش‌، سوپر ميكروفيش‌ و ... نگهداري‌ مي‌شود.

با گسترش‌ رایانه و شبكه‌هاي‌ اطلاع‌رساني‌ بويژه‌ اينترنت‌ ، اين‌ بخش‌ از كتابخانه‌ از اهميت‌ روزافزون‌ و قابليت‌هاي‌ گسترده‌اي‌ برخوردار است‌. به‌ نحوي‌ كه‌ بعضاً مراكز اسناد و مراكز اطلاع‌رساني‌ به‌ صورت‌ واحدهاي‌ سازماني‌ مستقل‌ و جداي‌ از كتابخانه‌ در جوار و يا   به عنوان یک واحد سازمانی و بطور مستقل‌ از كتابخانه‌ها فعاليت‌ مي‌كنند.

بانک های اطلاعاتی

 بانك‌هاي‌ اطلاعاتي‌ كه‌ طيف‌ وسيعي‌ از موضوعات‌ اعم‌ از كشاورزي‌، پزشكي‌، فني‌، مهندسي‌، علوم‌ انساني‌، علوم‌ اجتماعي‌، علوم‌ پايه‌، معماري‌ و هنر، اخبار، اطلاعات‌ تجاري‌ ـ سياسي‌ ـ نظامي‌، اطلاعات‌ كارخانجات‌ و موسسات‌ آموزشي‌ و پژوهشي‌ و ... را در برمي‌گيرند؛از كارآمدترين‌ ابزاري‌ تحقيقات‌ علمي‌، توسعه‌ اقتصادي‌ و اجتماعي‌ و مديريت‌ مي‌باشند اين‌ بانك‌ها امكان‌ جستجوي‌ اطلاعات‌ را به‌ اشكال‌ مختلف‌ فراهم‌ مي‌آورد و با استفاده‌ از نام‌ نويسنده‌، مجله‌، كشور، رشته‌ علمي‌ و يا هر گونه‌ كلمه‌ كليدي‌ و بطور كلي‌ يك‌ "شناسه‌" يا "توصيف‌گر"  مي‌توان‌ اطلاعات‌ مورد نياز را در اسرع‌ وقت‌ بر روي‌ ديسك‌ و يا كاغذ ذخيره‌ و مورد استفاده‌ قرار داد.

توصيف‌گر يا كليد واژه‌ كلمه‌ يا عبارتي‌ است‌ كه‌ نمايه‌ سازان‌ براي‌ توصيف‌ مقاله‌هاي‌ ادواري‌ يا گزارش‌ تحقيقي‌ از آن‌ استفاده‌ مي‌كنند به‌ نحوي‌ كه‌ براي‌ كاوش‌ آتي‌ و بازيابي‌ ذخيره‌ مي‌شود و محققان‌ مي‌توانند جهت‌ يافتن‌ اطلاعاتي‌ كه‌ در سيستم‌ ذخيره‌ شده‌ است‌؛ مورد استفاده‌ قرار دهند.

 با استفاده‌ از توصيف‌گرها و تحديد دامنه‌ جستجو در بانك‌هاي‌ اطلاعات‌ و يا شبكه‌ اينترنت‌ از ابعاد: توليدكننده‌ اطلاعات‌، زبان‌، زمان‌ و مكان‌ توليد و محل‌ درج‌ و نگهداري‌ اطلاعات‌ مي‌توان‌ به‌ اطلاعات‌ تخصصي‌ و مناسب‌ موضوع‌ تحقيق‌ در اسرع‌ وقت‌ دست‌ يافت‌.

 با وجود چنين‌ امكانات‌ و خدماتي‌ كه‌ در كتابخانه‌ها، بانك‌هاي‌ اطلاعاتي‌ و شبكه‌هاي‌ اطلاع‌رساني‌ موجود است‌ ديگر به‌ هيچ‌ وجه‌ پسنديده‌ نيست‌ كه‌  کارشناسان ، محققان‌ و دانشجويان‌ در خصوص‌ موضوعات‌  مطالعاتی و پژوهشي‌ در دست‌ اقدام‌ خويش‌ از فقدان‌ منابع‌ و مآخذ و نبودن‌ تحقيقات‌ پيشين‌ شكوه‌ و گلايه‌اي‌ داشته‌ باشند  اگر کارشناسان ، دانشجويان‌ و محققين‌ مهارت‌ لازم‌ را در كسب‌ اطلاعات‌ در خود ايجاد و تقويت‌ كنند با زحمت‌ كمتر نتايج‌ بهتر و مطالعات و  تحقيقات‌ معتبرتري‌ خواهند داشت‌. انشاءالله.

 

نويسنده : محمد حسن محقق معين جمعه 15 مهر 1384
تعداد نظرات تا اين لحظه :  125 اعلام نظر