روش های کسب دانش1
شمع

 

آشنایی مقدماتی با:

مطالعه، کتابخانه و روش تحقیق

محمد حسن محقق معین

مهرماه 1384

مقدمه

در اعصار مختلف هدف اصلي  نهاد آموزش و پرورش ، آماده كردن كودكان و نوجوانان براي زندگي و قبول مسئوليت در آينده بوده است. تفاوت تعليم و تربيت ديروز و امروز جوامع بشري در اين است كه در اعصار  قبل ،آينده مورد نظر قابل پيش بيني و تفاوت فاحشي با وضع موجود  آن عصر نداشته است. اما در قرن بيست ويكم اينطور نيست. سرعت تغيير وضع موجود ، قابليت پيش بيني ي  آينده را كاهش داده و آينده اي بسيار متفاوت با حال را قابل رقم خوردن مي نماياند. هم از اين روست كه بايد در راهبردهاي رسيدن به اين هدف هميشگي نهاد تعليم و تربيت تجديد نظر كرد.

حجم، گستره و تنوع رو به تزايد علم و فناوري در دنياي امروز، امكان ادامه ارائه  آموزش EDUCATION) ) و ايفاي نقش آموزشگر( EDUCATOR) را از مدرسه و معلم  سلب نموده  است. در اين شرايط  مدرسه به سمت ايفاي كاركرد هاي  تسهيلگري( FACILITATING) سوق يافته  و  معلم ، حداكثر در نقش تسهيلگر( FACILITATOR به رسميت  شناخته مي شود. در قرن بيست و يكم از معلمان انتظار نمي رود كه علومي را كه  در مراكز تربيت معلم كسب نموده اند به دانش آموزان ياد دهند. بلكه از تسهيلگران انتظار مي رود  تا به دانش آموزان كمك كنند تا روش هاي  يادگيري مستمر را ياد بگيرند. فناوری اطلاعات و ارتباطات (INFORMATION & COMMUNICATION TECHNOLOGY) در همين بزنگاه، نهاد تعليم و تربيت را احاطه كرده است.

فناوري  اطلاعات و ارتباطات در امتداد حواس ما و شكل رشد يافته اي از فنون : نوشتن ؛ خواندن، گفتن و شنيدن و دیدن است ؛ كه در اعصار قبلي نهاد تعليم وتربيت عهده دار آن بوده است. آيا در اعصار گذشته بدون استفاده از فنون ياد شده امكان برقراري ارتباط ،ساختن اجتماع ،  توليد و توزيع آگاهي و علم وجود داشته است كه امروز نيز چنين امكاني را متصور شويم؟ در این وضعیت ، خود آموزی و آموزش  مستمر و مادام العمر در دستور کار همه دانشجویان و فارغ التحصیلان  قرار دارد. باید یاد گرفت که چگونه یاد گرفت! آشنایی با فنون مطالعه و افزایش دقت موجبات شاخت صحیح و کنار گذاشتن پیش داوری ها را فراهم می آورد (محقق معین،1384).

متاسفانه رسوخ  انواع پیش داوری ها ،شناخت ما را تحت سوء تاثیر خود قرار می دهد.شاهد این امر نتایج  به دست آمده از اجرای یک آزمون در 8 سال اخیردر کلاس های دانشگاهی توسط نویسنده است. در این آزمون، متن  داستانی در دو خط در اختیار دانشجویان گذاشته شده و از آنها خواسته شده است که با دقت در متن داستان به چهار سئوال مربوط به آن جواب دهند.متن داستان و پرسش های چهار گانه به شرح ذیل بوده است:

" شخصی با هفت تیر وارد مغازه ای شد و قیافه ای بسیار عصبانی وناراحت داشت.به صاحب مغازه گفت که فورا موجودی صندوق را به او بدهد.صندوق دار همه وجوه صندوق را به او داد.او با سرعت از  مغازه خارج شد." سئوالات مربوط به  متن عبارت بودند از: 1- مرد قیافه ای بسیار عصبانی داشت، 2- دزد غیر از پول اشیاء دیگری نمی خواست،3- صندوق دار همه وجوه صندوق را به صاحب مغازه داد، 4- دزد با سرعت از مغازه خارج شد.

آزمون دهنده گان برای هر سئوال مجاز بودند تا با توجه به اطلاعاتی که متن داستان در اختیارشان می گذارد؛ یکی از سه گزینه: درست، غلط و یا نمی دانم رابه عنوان گزینه پاسخ علامت بزنند. در تمام مواردی که این آزمون در کلاس درس اجرا شده؛ - از جمله در 5 کلاس در مهر 1384-  کمتر از 20 درصد پاسخ ها ، نمی دانم بود ه است و بیش از 80 درصد پاسخ های دانشجویان گزینه های درست و یا غلط بوده است!!  چرا پاسخ ها به این شدت منتج از مفاد  متن دو سطری  داستان نبوده و در همه موارد اجرای آزمون، اکثریت  پاسخ ها با واقعیت ماجرای  بیان شده در این دوسطر مطابقت نداشته است؟

به نظر می رسد این نتایج به دودلیل مرتبط به هم است.نخستین دلیل،رسوخ انواع پیش داوری ها در نحوه ادراک انسانها است.از آنجا که در این داستان کوتاه اشاره به هفت تیر و قیافه عصبانی و به سرعت خارج شدن از مغازه شده است؛این نشانه ها به خواننده القا می کند که مرد دزدی وارد مغازه  شده است؛ در حالیکه در این متن از مرد و دزد نامی برده نشده است. دلیل دوم ،عدم دقت است.در متن آمده است که صندوق دار همه وجوه را به او و او با سرعت از مغازه خارج شد.در سئوال های 3 و4 عنوان شده که پول به صاحب مغازه داده شده و دزد با سرعت از مغازه خارج شده است. عدم دقت کافی در ضمیر او موجب می شود که پاسخگویان به اشتباه بیفتند.

آنچه مراد نویسنده از اجرای این آزمون در نخستین جلسه از کلاس های درس خود برای دانشجویان جدید الورود بوده است آن است که آنها با تمام وجود لمس نمایند که برای اداراک صحیح و به درستی  شناختن واقعیت ها اولا می باید تلاش در کنار گذاشتن پیش داوری ها یمان داشته باشیم   و ثانیا  در همه امور دقتمان را افزایش دهیم.این دو توانایی  کلیدی در انسان تقویت نمی شود مگر با فرا گرفتن فنون مطالعه و روش تحقیق.در این جزوه به سر خط و  اهم  مختصات این دو فن حیاتی اشاره می نمائیم.باشد که علاقه مندان با مطالعه بیشتر به این مهارت ها  بیش از پیش دست یافته و زندگی پربارتری را تجربه کنند!انشاءالله.

 

مطالعه

 مطالعه‌ يعني‌ بدقت‌ نگريستن‌ در هر چيزي‌ براي‌ واقف‌ شدن‌ به‌ آن‌ اين‌ دقت‌ نظر مي‌تواند به‌ صورت‌ سطحي‌ يا عميق‌ در سخن‌ها، نوشته‌ها و مشاهده‌ها اِعمال‌ گردد.

 امام‌ اميرالمؤمنين‌ علي‌  (ع)  در تحف‌العقول‌ فرموده‌اند:  " ما'مِن‌ حَركةِ اِلاّ' اَنْتَ مُحْتاجٌ فيه' اِلَي‌ الْمَعْرِفَةِ "   "هيچ‌ حركتي‌ نيست‌ جز اينكه‌ در آن‌ به‌ شناخت‌ نيازمندي‌"  براي‌ مطالعه‌ كردن‌ كه‌ خود يك‌ حركت‌ است‌ نياز به‌ شناخت‌ داريم‌. شناخت‌ اينكه‌ چرا و چگونه‌ مطالعه‌ كنيم‌؟

چرائي‌ مطالعه‌ عمدتاً به‌ منظور جلوگيري‌ از پيشداوري‌ و باقي‌ نماندن‌ در ظن‌ و رسيدن‌ به‌ يقين‌ مي‌باشد. در كتاب‌ آسماني‌ مسلمانان‌، قرآن‌ كريم‌ در آيات‌ زيادي‌ امر بر باقي‌ نماندن‌ در ظن‌ و گمان‌ و پيش‌ داوري‌ شده‌ است‌ چرا كه‌ متابعت‌ از ظن‌ از نظر قرآن‌ موجب‌ شرك‌ ( آية‌ 148 سورة‌ انعام‌ ) ، هواپرستي‌ ( آيات‌ 24 ـ 23 سورة‌ جاثيه‌ ) ، خسران‌ ( آية‌ 23 سورة‌ فصلت‌ و 105 سورة‌ كهف‌ ) ، هلاكت‌ ( 12 سورة‌ فتح‌ ) ، تكبر ( 39 سورة‌ فصص‌ ) ، غرور ( 36 سورة‌ كهف‌ ) ، توجيه‌ كارهاي‌ خلاف‌ ( 50 سورة‌ فصلت‌ ) ، ناراحتي‌ و غم‌ ( 154  سورة‌ آل‌ عمران‌ ) ، گمراهي‌ ديگران‌ ( 116 سورة‌ انعام‌ ) و نرسيدن‌ يه‌ حق‌ و حقيقت‌ ( آيات‌ 66 سورة‌ يونس‌ و 36 سورة‌ نجم‌ ) ، مي‌شود.

 در مورد چگونگي‌ مطالعه‌، كتابهاي‌ زيادي‌ مي‌تواند پاسخگوي‌ ما بوده‌ و منجر به‌ شناخت‌ حركت‌ مطالعه‌ گردد در اين‌ مختصر اشاره‌اي‌ كوتاه‌ به‌ چگونگي‌ مطالعه‌ كتاب‌ نموده‌ و خوانندگان‌ را به‌ مطالعه‌ كتابهاي‌ تخصصي‌ در اين‌ زمينه‌ توصيه‌ مي‌نمائيم‌. چرا كه‌ شاعر گرانمايه‌ فردوسي‌ به‌ زيبائي‌ سروده‌ است‌:

 پژوهش‌ نماي‌ و بترس‌ از كمين‌                                          سخن‌ هر چه‌ باشد به‌ ژرفي‌ ببين‌

 براي‌ ژرف‌ ديدن‌ لازم‌ است‌ مواردي‌ را قبل‌، حين‌ و بعد از مطالعه‌ رعايت‌ كرد كه‌ به‌ اختصار به‌ آنها اشاره‌ مي‌شود:

 الف‌) مواردي‌ كه‌ قبل‌ از آغاز مطالعه‌ بايد رعايت‌ كرد عبارتند از:

      1 ـ داشتن‌ هدف‌ و انگيزه‌ مشخص‌

             2 ـ تنظيم‌ برنامه‌

             3 ـ انتخاب‌ مطالب‌ مناسب‌ از طريق‌ ارتباط‌ با شبكه‌هاي‌ اطلاع‌رساني‌ تخصصي‌

             4 ـ انتخاب‌ زمان‌ و مكان‌ مناسب‌

             5 ـ پرهيز از مصرف‌ غذاهاي‌ سنگين‌

 ب‌) مواردي‌ كه‌ حين‌ مطالعه‌ بايد رعايت‌ كرد عبارتند از:

 1 ـ خواندن‌ اجمالي‌:

 به‌ جز كتاب‌هاي‌ داستاني‌، خواندن‌ اجمالي‌ بقيه‌ كتابها مفيد است‌. زيرا با خواندن‌ اجمالي‌ و

 تورق‌ كتاب‌ اهميت‌ مطالب‌ فصل‌هاي‌ مختلف‌ آن‌ براي‌ خواننده‌ معلوم‌ شده‌ و با توجه‌ به‌ سئوالاتي‌ كه‌ در خواندن‌ اجمالي‌ فصول‌ در ذهنش‌ نقش‌ مي‌بندد ضمن‌ يادداشت‌ كردن‌ اين‌ سئوالها مي‌تواند اولويت‌ خواندن‌ فصول‌ مختلف‌ كتاب‌ و ميزان‌ وقتي‌ را كه‌ براي‌ خواندن‌ آن‌ لازم‌ است‌ برآورد نمايد.

 2 ـ دقت‌ در مطالعه‌:

 از جمله‌ عواملي‌ كه‌ به‌ درك‌ نسبتاً كامل‌ و دقيق‌ مطالب‌ خواندني‌ كمك‌ مي‌كند عبارتند از:

  1. خواندن‌ انتقادي‌ يعني‌ بدون‌ شيفتگي‌ و يا نفرت‌ خواندن‌،
  2. در صورتيكه‌ كتاب‌ شخصي‌ است‌ حاشيه‌ نويسي‌ و علامت‌ گذاري‌ و در غير اينصورت‌ خلاصه‌ كردن‌ مطالب‌ مهم‌ و مفيد تشخيص‌ داده‌ شده‌،
  3.  اصرار در فهميدن‌ قسمت‌هاي‌ مشكل‌ و ثقيل‌ مطالب‌ خواندني‌ البته‌ اين‌ اصرار نبايستي‌ به‌ قيمت‌ دلزدگي‌ و كنار گذاشتن‌ مطلب‌ تمام‌ شود و امري‌ نسبي‌ و موردي‌ است‌. توجه‌ به‌ سئوالات‌ از پيش‌ تعيين‌ شده‌ هنگام‌ خواندن‌ اجمالي‌ و تفكر در باره‌ مطالب‌ خوانده‌ شده‌ نيز دقت‌ در مطالعه‌ را افزايش‌ مي‌دهد.

 3 ـ سريع‌ خواني‌:

  تندخواني‌ يك‌ هنر نيست‌ بلكه‌ با آموزش‌، تمرين‌ و ممارست‌ مي‌توان‌ آن‌ را فرا گرفت‌. با توجه‌ به‌ حجم‌ بسيار زياد مطالب‌ خواندني‌ فراگيري‌ فن‌ تندخواني‌ براي‌ اشخاصي‌ كه‌ گام‌ در ميدان‌ پژوهش‌ مي‌گذراند ضروري‌ است‌. سريع‌ خواندن‌ موجبات‌ صرفه‌ جوئي‌ در وقت‌، تمركز حواس‌ و مشغول‌ نمودن‌ تمام‌ فكر هنگام‌ مطالعه‌ و ايجاد علاقه‌ به‌ استمرار مطالعه‌ مي‌شود.

 ج‌) موارد ي‌ كه‌ بعد از مطالعه‌ بايد رعايت‌ كرد عبارتند از:

 1 ـ خلاصه‌ كردن‌ و جمع‌بندي‌ خلاصه‌هاي‌ مطالبي‌ كه‌ قبلاً يادداشت‌ شده‌ است‌.

 2 ـ بيان‌ شفاهي‌ مطالب‌ در جلسات‌ مباحثه‌، همايش‌ و سخنراني‌ كه‌ براي‌ تحليل‌، جذب‌ و ابقاء مطالب‌ در ذهن‌ بسيار مفيد است‌.

 پيامبر اكرم‌  (ص)  در حديثي‌ فرموده‌اند:

 "كُلُّ شَيْئِي‌ يَنْقُص‌ عَلي‌' اِلانفاقِ الاّ' الِعلم"‌      "هر چيزي‌ با انفاق‌ كم‌ مي‌شود به‌ جز علم‌"

 3 ـ مرور و بازخواني‌ مجدد مطالب‌ و خلاصه‌ها و فيش‌ها هر چند وقت‌ يكبار براي‌ جلوگيري‌ از فراموشي‌ آن‌.

 4 ـ حركت‌ به‌ سوي‌ عمل‌ چرا كه‌ كمال‌ علم‌ در عمل‌ به‌ آن‌ است‌.

 از آنجا كه‌ دانش‌آموزان‌ و دانشجويان‌ متأسفانه‌ در طول‌ دوران‌ تحصيلي‌ در مدارس‌ و دانشگاه‌ها معمولاً بصورت‌ علمي‌ و نظامند با چگونگي‌ مطالعه‌ و بويژه‌ با امكانات‌ مناسب‌ براي‌ مطالعه‌ ار جمله‌ با كتابخانه‌ و تسهيلات‌ آن‌ آشنا نمي‌شوند و از اين‌ جهت‌ حتي‌ موقعي‌ كه‌ به‌ درجه‌ محققي‌ رسيده‌ باشند با مشكلات‌ عديده‌اي‌ روبرو مي‌شوند. لذا آشنائي‌ با كتابخانه‌ و خدمات‌ تخصصي‌ آن‌ مي‌تواند براي‌ همه‌ مفيد باشد.

نويسنده : محمد حسن محقق معين جمعه 15 مهر 1384
تعداد نظرات تا اين لحظه :  202 اعلام نظر