گزارش دوماه تعطیلی
شمع

 

 

توانمند سازی اجتماع محور

 

محمد حسن محقق معین

 

شهریور1384

 

مقدمه

امسال تابستان دو ماه مرداد و شهریور را  به خودم  فرصت مطالعاتی در منزل!! داده بودم. درتیر ماه که در کنگره پژوهش های مشارکتی جامعه محور  در اردبیل شرکت کرده و ورژن نسبتا حدیدتری از مقاله ارزشیابی توانمند ساز - اولین ورژن این مقاله  در مرداد1380 نوشته شد- را ارائه کرده بودم؛ در سرعین و در کنار دریاچه شورابیل اردبیل خستگی را تا حدودی در کرده بودم؛ لذا در دو ماه مرداد و شهریور تنها 48 ساعت از تهران خارج شدم و مابقی ایام را مثلا! به مطالعه پرداختم. اطلاعات مرتبط با مباحث کنگره پژوهش های مشارکتی را از فروردین 84 در  گاهنامه شاهد شمع  که  یکی از موضوعات آن  "توسعه سلامت و عدالت اجتماعی" و شامل تعریف مفاهیمی چون : امنیت انسانی  ، امنیت سرمایه ،  سرمایه اجتماعی1 ، سرمایه اجتماعی2  رفاه اجتماعی و تامین اجتماعی  بود. همچنین  در نکته ذیل  گاهنامه اینترنتی شاهد شمع مطالب مفیدی در حوزه بحث حاضر قبلا منتشر شده است.علاوه بر اینها در معرفی کتاب ارزشیابی توانمند ساز و نیز در بلاگی تحت عنوان مشارکت در سلامت که با همت  "محسن احمدی " خبرنگار اجتماعی روزنامه همشهری به صورت مقاله ای  منتشر شد؛مبحث توانمند سازی اجتماع محور و تحقیقات مشارکتی مبتنی بر جامعه مورد عنایت شمع قرار گرفته است.

" واعظ مهدوی" - معاون سیاستگذاری وزارت رفاه - از استعاره " یاد دادن یادگیری ماهیگیری به مردم توسط تسهیل گران محلی" برای توصیف کپسولی "توانمند سازی اجتماع محور" استفاده می کند.در این دوماه تعطیلی به دعوت ایشان - که فرد محترم و ملایی است- به همراه جمع 20 نفره ای درگیر بازی تدوین برنامه ملی توانمند سازی اجتماع محور هستیم. وبلاگ برنامه ملی توانمند سازی اجتماع محور در روز بعثت رسول اکرم به دنیا آمد تا به پرداختن مقوله مطرح شده  در این یادداشت بپردازد.در همین راستا و در طول مطالعات دو ماهه با جمعی از اطبای اجتماع محور آشنا شدم.آنها برای کاهش تقاضای اعتیاد ، سایت اعتیاد ایران را از پارسال راه انداخته اند. دریکی از تالارهای  گفتگوی این سایت  اخیرا بحثی تحت عنوان مقتدر سازی در گرفته است."

سعید جهانشاهی" در پیش مقاله ای  تحت عنوان : تاملی بر اقتدار افزایی فردی وخانوادگی که برای گسترش بحث در این تالار گفتگو، قرار داده،مباحثی را مطرح کرده  که انگیزه نوشتن این یادداشت شد."جهانشاهی" در این مقاله ضمن اینکه خواسته یا ناخواسته وارد بازی سازمان بهزیستی برای افزایش انگیزه  کارشناسان برای شرکت  فعالتر در کارگاه آموزشی "اقتدار افزایی" شده است.خود نیزدیگرانی چون من را به بازی  مطلوب خویش کشانده است .مگر نه اینکه  ما همه بازیگریم!

به هرحال در گیری در مباحث مفهومی به خصوص برای کارشناسان، انگیزش به حساب می آید. واژهempowerment به تعداد صاحب فهم ها می تواند با معانی متفا وتی فهمیده شود.اما دعوی اصلی بر سر عوامل کم توانی و ناتوانی انسانهایی است که می توانند مقتدر باشند و نیستند.و اینکه چگونه اقتدار آنها قابل افزایش است؟ و نهایتا تجربه  فرایند توانمند سازی از کدامین راه اثربخش تر است؟

دغدغه "جهانشاهی" یافتن بهترین مکانیزم ها برای کاهش تقاضای اعتیاد است.او معتقد است که افراد و خانواد های توانمند ، برمشکلات حود چیره می شوند و  به تله اعتیاد نمی افتند. مباحث آموزش مشارکتی که فبلا از سوی وی طرح شده و تجربیات 5 گانه در سال 1382  در یزد و پروژه آدمک خانواده در مقاله اخیر  - که نقطه اوج مطلوبیت این مقاله از نظر من است - ؛ همگی  بازی های طرح شده از سوی این نویسنده برای رسیدن به مراد خویش-ارتقای سلامت جامعه- است.

 شمع نیز فبلا در بلاگ چراغانی  در چند مورد  ضمن طرح ابعاد اعتیاد ، به بررسی برنامه ریزی  برای مقابله با اعتیاد در ایران پرداخته بود.این بررسی با کمک دوستان نادیده و دیده ای همچون دکتر جهانشاهی صورت گرفته است. از گزارشی تحت عنوان:  بررسی برخی مواد اجتماعی لایحه بر نامه چهارم توسعه ؛ که باقیات صالحاتی برای نویسنده گان و منتشر کنند گان  آن است به کرات در  بلاگ های چراغانی استفاده شده است. از جمله به  بررسی  چند شاخص تطبیقی در مورد وضعیت زنان ایران  و نیز نقاط قوت و ضعف نظام برنامه ریزی کشور در مورد زنان پرداخته شده است. از این گزارش بعدا  نیز مستند  برخی  مقالات علمی پژوهشی فصلنامه رفاه اجتماعی بوده است؛ بنابر این گزارش، گزارش با ارزشی است.

"جهانشاهی" در مقاله مورد بحث به بازی با کلمات اقتدار افزایی و مقتدر سازی پرداخته است.یک خواننده جدی ممکن است از او و من ایراد بگیرد که همه جا بازی! اینجا هم بازی؟! خوب ، چه اشکالی دارد؟بازی با کلمات ،تعامل با آنهاست!  خواننده جدی می گوید : مگر کلمات هم حرف می زنند؟   در جوابشان باید گفت : چرا نزنند!!کلمات با افراد محرم هم سخن می شوند!

البته بازی داریم تا بازی! در شماره 15  همین فصلنامه رفاه اجتماعی، "جوادی یگانه" در مقاله ای تحت عنوان:" کاربرد نظریه بازی در تحلیل رفتار روزمره با تحلیل جامعه شناختی اتلاف بنزین"به بررسی انواع بازی های رانندگان با کارگران پمپ بنزین ها و سرریز روزانه میلیونها لیتر بنزین از باک خودرو ها در اثر همین بازی ها و  تحلیل خسارات اقتصادی  ناشی از آن پرداخته است.در این مقاله، تعریفی اجمالی از "نظریه بازی "به نقل از" چلبی " بیان شده و آن اینکه: " در نظریه بازی کلاسیک ،مجموعه ای کنش گر، اعم از فردی و جمعی، تحت مجموعه ای از قواعد معلوم ،هریک با مجموعه ای از گزینه های کنشی ی معین  و نتایج مشخص (یا محتمل) ، برای به حداکثر رساندن سود(نفع) فردی خود به تعامل (بازی) با یکدیگر می پردازند.مفهوم عقلانیت در این بازی ،محدود به "عقلانیت ابزاری فرد گرایانه" است و آن چیزی نیست جز "حداکثر کردن سود" از سوی کنش گر در بازی".

 از بازی اقتدار افزایی و مقتدر سازی که بگذریم مسئله  ما در فرایند توانمند سازی، چگونگی تحقق و استمرار آن است." جهانشاهی" خود در مقاله دیگری تحت عنوان" .پنج تجربه از اجرای برنامه پیش گیری از اعتیاد اجتماع محور" که باز هم از بازی روزگار در همین فصلنامه شماره 15 رفاه اجتماعی در زمستان 1383 منتشر شده به معرفی  تجربه توانمند سازی  برزیل در شهر پورتو الگره  و نیز 5 تجربه توانمند سازی ایران  در یزد پرداخته و سر جمع به این نتیجه رسیده است که در فعالیت های توانمند سازی اجتماع محور برای پیش گیری از اعتیاد در یزد در سال 1382 از میان عوامل دولتی،سازمان های غیر دولتی،رهبران اجتماعات محلی و تتسهیلگران محلی ،با ثبات ترین کارکرد توانمند سازی اجتماعات محلی را تسهیلگران ایفا کرده اند.

چرا این چنین است؟ برای پاسخگویی به این سئوال قصد دارم که با حسن استفاده از مصاحبت اطبا و روانشناسان  اجتماع محور که یکی به کالبد شکافی ی  تن و دیگری به کالبد شکافی ی ! روان می پردازد  به کالبد شکافی  واژه توانمند سازی اجتماع محور بپردازم!؟ تا بلکه با الهام از  مقنی های یزدی که اجداد خودم هستند، نقبی بر این واژه زده و اگر شد آبی در بیاوریم  تا در پناه روشنایی آن نور شمع امان را تابنده تر کنیم!!! ضمنا شاید توانستیم از این فبیل کارها نانی هم  دربیاوریم !

توانمند سازی اجتماع محور

دراین بخش از مقاله  به تعریف مفاهیم و بحث پیرامون آنها  می پردازیم.بدیهی است که  تولید دانش جنبه تراکمی دارد و کار علمی  ازنقطه صفر شروع نمی شود.مباحث مفهومی که در ادامه مطرح می شود نیز از این قاعده پیروی می کند.در ادامه مقاله و در تعریف مفاهبم هرجا که عیننا از تعریف دیگران استفاده شده باشد؛ بلافاصله رفرنس داده می شود.  سایر تعاریف ارائه شده در مقاله ، حاصل مطالعه و کنکاش ذهنی و عینی ی نویسنده مقاله در این عرصه است. نویسنده انتظار دارد که در صورت استفاده از این تولیدات فکری ،  حقوق مالکیت معنوی  و امانت  از سوی دیگران نیز لحاظ شود.

توانمند سازی اجتماع محور،فرایندی مشتمل بر حذف محدودیت ها و موانع ساختاری است ؛ که از طریق  آن   فرد یا اجتماع ، ضمن  مشارکت ، امکان ارزشیابی ی اقدامات منجر به تغییر و بهزیستی را بر پایه بینش ها و ظرفیت های خود و یا اجتماع پیدا می کند.

در این تعریف مفهومی از توانمند سازی اجتماع محور، لااقل هفت مفهوم با اهمیت و پر مناقشه دیگر به کار رفته است که قبل از هر بحثی باید به تعریف آنها پرداخت.این مفاهیم به ترتیب کاربرد در تعریف اخیر عبارتند از:فرایند، ساختار، اجتماع، مشارکت،ارزشیابی ، تغییر و بهزیستی.

فرایند: تغییر به سوی هدف با استفاده از مکانیزم بازخورد را فرایند گویند.هر فرایند ،هدف،ساختار و نتیجه دارد (رضائیان،1383).

ساختار: مجموعه روابط نسبتا پایدار بین اجزای یک کل( چلبی،1373،به نقل دقیق از منابع خارجی در کلاس درس روش تحقیق در رشته جامعه شناسی  دانشگاه تربیت مدرس).

اجتماع: ساختار مردمانی که امکان مشارکت بی واسطه در امور مربوط به خود را داشته باشند.

مشارکت: فرایندی مشتمل بر آگاهی،حضور(هواداری،همکاری،رهبری)،تصمیم- گیری(ارزیابی،اشاعه،مخالفت)،تقاضا و نفع بری فرد یا اجتماع در امور مربوط به خود است.

ارزشیابی: فرایند جمع‌آوري نظامند اطلاعات درباره مورد ارزشيابي به منظورهاي: كسب شناخت، بهبود عملكرد، يادگيري، پاسخگويي، برقراري ارتباطات و برنامه‌ريزي براي آينده.

تغییر:فرایند تغییر دارای سه مرحله  خروج از انجماد،تغییر رفتار و تثبیت رفتار جدید است.به بیان دیگر پیش از اینکه عادتی تغییر یابد نخست باید عوامل تثبیت و تقویت کنند ه های آن سست گردد (رضائیان،1383).

بهزیستی: فراهم آمدن شرایط قابل قبول زندگی اجتماعی در زمینه های سه گانه: کنترل یا حل انواع مشکلات اجتماعی،تامین انواع نیاز های زیستی و تامین فرصت های برابر زندگی.

نویسنده  این سطور صرفا به دلیل اهمیت فی نفسه مفهوم پردازی به طرح مباحث مفهومی اخیر نپرداخته  است.طرح این مباحث به دلیل و ناشی از تعهد نویسنده  به  مشارکت در تدوین برنامه ملی توانمند سازی اجتماع محور است. تدوین این برنامه در نیمه اول سال 1384 در دستور کار وزارت رفاه و تامین اجتماعی  قرار داشته است. به لحاظ ارتباطات  نسبتا وثیق موجود بین دغدغه های چندین ساله نویسنده در حوزه ارزشیابی توانمند ساز و موضوع توانمند سازی اجتماع محور که از سوی وزارت رفاه دنبال می شود، این تعهد از اسفند ماه 1383 در نویسنده احساس و به استحضار مقامات این وزارتخانه نیز رسانیده شد. پی گیری عملی این موضوع در تابستان 1384 و شرکت در کار گروه توانمند سازی اجتماع محور در وزارت رفاه به مباحث اخیر دامن زده است.

ماموریت اصلی وزارت رفاه ، برنامه ریزی و سازماندهی ساختار اجرایی کارآمد  برای تحقق "قانون ساختار نظام جامع رفاه  و تامین اجتماعی" مصوب 1383 مجلس شورای اسلامی است. این قانون در راستای تحقق چندین اصل از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران  پس  از عبور از  نشیب فراز های زیاد مدیریتی و با یکی دوسال بحث وجدل در محافل دولتی به تصویب رسید.وزارت رفاه و تامین اجتماعی به عنوان متولی اصلی بخش و هماهنگ کننده امور فرا بخشی مسائل اجتماعی برای تحقق مفاد  فصل هشتم قانون برنامه چهارم توسعه تحت عنوان"توسعه سلامت،امنیت انسانی و عدالت اجتماعی" نفشی بی بدیل دارد.در این فصل اموربسیار مهمی همچون : تحت پوشش قرار دادن کلیه خانوار های زیر خط فقر مطلق(بندج ماده 95)،تدوین واجرای برنامه های جامع فقر زدایی و عدالت اجتماعی(ماده 97)کار آمد و هدفمند کردن منابع تامین اجتماعی و یارانه ها(ماده 95)، تدوین طرح جامع کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی(ماده 97)،حفظ،ارتقا و سنجش سرمایه اجتماعی کشور(ماده 98) ، تدوین طرح جامع توانمند سازی زنان(بند ه ماده 98) و تدوین طرح جامع مشارکت و نظارت مردم در توسعه پایدار کشور و امکان گسترش کمی و کیفی نهاد های مدنی(بند واو ماده 98) به عنوان بخشی از امور اجتماعی محتاج سیاستگذاری دیده شده است.در تبصره 15 و در پیچ و خم سایر ردیف ها و تبصره های قانون بودجه سال 1384 اعتبارات قابل توجهی برای تحقق مفاد مواد قانونی اخیر الذکر  پیش بینی شده است. البته از این قبیل اعتبارات و مواد قانونی الی ما شاءالله در قانون برنامه سوم و نیز سایر قوانین و دستور العمل ها و آئین نامه های قانونی در سال های دور و نزدیک، قبلا هم  برخوردار بوده ایم.

موضوع توانمند سازی اجتماع محور در چند سال اخیر از جمله  در دستور کار برخی از  سازمان های غیر دولتی،  و سازمان های دولتی نظیر: وزارت کشور،وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی( لااقل در دو معاونت سلامت و تحقیقات)،سازمان بهزیستی کشور و وزارت رفاه وتامین اجتماعی بوده است.

در این مقاله قصد و فرصت بررسی همه این تجارب را نداشته و صرفا به بررسی بسیار مختصر تجربه و برنامه های وزارت رفاه و تامین اجتماعی در این خصوص پرداخته ایم. در صفحه 14 سند "فقر ونابرابری در ایران، سیاست گذاری برای رفاه اجتماعی و کاهش فقر" که در مرداد 1384 توسط وزارت رفاه منتشر شده توانمند سازی به شرح ذیل تعریف شده است:

"توانمند سازی فرایندی است که طی آن افراد،گروه ها و جوامع از وضعیت موجود زندگی و شرایط حاکم بر آن آگاهی پیدا کرده و برای رسیدن به وضعیت مطلوب ،اقداماتی آگاهانه و سازمان یافته انجام می دهند"(وزارت رفاه و تامین اجتماعی،1384).

تعریف نسبتا جامع و قابل قبولی  از توانمند سازی در ابتدای مبحث توانمند سازی در سند اخیرالذکر مطرح شده است.دیدگاه مطرح شده در این تعریف ، در ماده یک آیین نامه چتر ایمنی و رفاه ( تصویب نامه هیات وزیران جمهوری اسلامی ایران در تیر ماه 1384) نیز مشهود است. در بند الف  این ماده ، چتر ایمنی رفاه اجتماعی( (  Social Safety Net  ، برابر با مجموعه ای از سیاست ها و اقدامات جبرانی ،پیشگیرانه وارتقایی  که برای کنترل و کاهش فقر و پایداری جامعه سالم انجام می شود؛ معنی شده است.

متاسفانه در ادامه بحث توانمند سازی در سند یاد شده  به خصوص در ارائه  شاخص های  مطرح شده در صفحه 15  سند، رویکردی که در تعاریف توانمند سازی  و چتر ایمنی لحاظ شده،دنبال نشده و مقوله عام  توانمند سازی به توانمند سازی فقرا و مباحثی نامتناسب، تقلیل داده شده است. این تقلیل مفهومی نکته ای قابل تامل است.

ناگفته نماند که حرکت منطقی و منصفانه برای تحقق مواد قانونی پیشرفته  فصل هشتم قانون برنامه چهارم توسعه در متن جامعه ایرانی به خصوص موادی که به توانمند سازی آحاد فقیر  و آسیب دیده  جامعه مربوط است،مستلزم تدارک وتامین منابع و تخصیص بهینه وبهره برداری از منابع در زمان و مکان، در گروه های هدف اولویت دار است.محدود بودن منابع و نص قوانین ایجاب می نماید که ترتیباتی برای لایه بندی جمعیت کشور و متمایز نمودن مخاطبین برنامه های رفاه اجتماعی در سطوح جبرانی، پیش گیرانه وارتقایی به عمل آمده و  برنامه های اجرایی توانمند سازی بر حسب الویت ها به اجرا گذاشته شود. اما از این نکته هم نباید غفلت کرد که مقوله توانمند سازی اجتماع محور، موضوعی عام است و خاص فقرا ، معتادان و به طور کلی آسیب دیده گان و آسیب پذیران در معنای رایج نیست. بنا براین هر اجتماعی محتاج "برنامه های توانمند سازی" خاص خود است.

نتیجه گیری

 باید مراقب دو چیز بود، نخست اینکه به تقلیل گرایی مفهومی و بدتر ازآن به تحریف مفاهیم در عمل، دچار نشویم.دو دیگر آنکه الویت ها را درست تشخیص دهیم. این مراقبت مستلزم  صداقت، علم، اعتماد به نفس و مردم دوستی است. تعیین الویت در برنامه های توانمند سازی  بسیار مشکل است. کدام اجتماع، برای اجرای برنامه های توانمند سازی الویت دارد؟ کدام اجتماع  به برنامه های توانمند سازی نیاز ندارد؟!! برنامه های توانمند سازی  اجتماع محور مورد نیاز "اجتماع اعضای هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه تهران "الویت دارد؟ یا برنامه های توانمند سازی  اجتماع محور "اجتماع کارکنان اداره کل تامین اجتماعی بوشهر" و یا برنامه های توانمند سازی اجتماع محور "اجتماع کارکنان معاونت سیاست گذاری وزارت رفاه" و یا برنامه های توانمند سازی اجتماع محور " اجتماع روستائیان دارای فقر شدید  روستای زاغه شهرستان درود"؟

به نظر می رسد به یک "نهضت ارزشیابی"  در همه امور نیاز داریم. مگر در متون دینی ما نیامده است که مومن دو روزش نباید مثل هم باشد؟باید هروز بهتر از دیروز باشد یا بدتر از آن؟مگر به  مومنین سفارش نشده که  هرشب  فبل از خواب محاسبه نفس داشته باشند؟ محاسبه برای  مراقبه است.چنین تهضتی در ایران فراگیر نخواهد شد مگر با فراگیر شدن بدون تقلیل مفهومی،تحریف وعملی: صداقت، علم، اعتماد به نفس، و مردم دوستی.

منابع و ماخذ

سایت اعتیاد ایران در نشانی:  http://www.iranaddiction.com

شبکه معین علمی در نشانی : http://www.moein.net

گزارش  بررسي برخي مواد بخش اجتماعي  لايحه برنامه چهارم توسعه

وزارت رفاه و تامین اجتماعی، 1384، فقر و نابرابری در ایران، سیاست گذاری برای رفاه اجتماعی و کاهش فقر

نويسنده : محمد حسن محقق معين سه شنبه 29 شهريور 1384
تعداد نظرات تا اين لحظه :  62 اعلام نظر