از توسعه نیافتگی نهادی پژوهش تا توسعه یافتگی آن
شمع

 

 

چند هفته پیش نوشته ای تحت عنوان: تاملی بر وضعيت تحقيقات اقتصادي و اجتماعي در بخش کشاورزی در همین صفحه منتشر شد.نوشته ای که در پی می آید نیز مرتبط با همین مطلب است.این دو نوشته  به ترتیب در مرداد و مهر 1383 قلمی گردیده بود.منبع مورد استفاده در نوشته قبلی درفهرست منابع درج شده است.

 

 

الف: توسعه نیافتگی نهادی پژوهش

 

در یک بررسی از عملکرد کمیته تحقیقات اقتصادی و اجتماعی که در مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی مسئولیت رسیدگی به  شناسنامه طرح های تحقیقاتی(پوروپوزال تحقیق) را به عهده دارد؛ معلوم شده است که از مجموع 113 شناسنامه ی در گردش کار کمیته در سال 1378 تعداد 32 مورد با اصلاحات تصویب شده،23 مورد رد شده ، 29 مورد در جریان اصلاح بوده ،24 مورد اصلاح شده و در نوبت بررسی مجدد در کمیته قرار داشته و 5 شناسنامه طرح تحقیقاتی مورد بررسی قرار نگرفته است.این کمیته در سال 1378 شناسنامه طرح تحقیقاتی مصوب بدون انجام اصلاحات نداشته است.(شریعتی ، 1379)

در طول یکسال 75 در صد از پیشنهادات پژوهشی مورد بررسی، نیاز به اصلاح داشته ،20 درصد رد شده  و 5 درصد بررسی نشده است؛بنا براین مسئله ای وجود دارد که باید آن را شناخت. باید دید چرا چنین وضعیتی پیش آمده است؟اشکالات و اصلاحات مورد نیاز در شناسنامه های طرح های تحقیقاتی  کدامند و از چه عواملی ناشی شده اند؟در بررسی اخیر الذکر نظرات کمیته تحقیقات اقتصادی و اجتماعی در خصوص  90شناسنامه طرح  تحقیقاتی  در سه مقوله : تصویب مشروط به اصلاحات شده  ،با اصلاحات قابل بررسی مجدد و رد شده ،  طبقه بندی وخلاصه برداری  شده است.با مرور نظرات این کمیته پیرامون چند مورد از این سه نوع شناسنامه طرح تحقیقاتی تا حدودی ابعاد مسئله و عوامل ایجاد آن قابل شناخت می گردد. این مرور در جدول شماره 1 صورت گرفته است.

جدول شماره 1: مرور نظرات کمیته تحقیقات اقتصادی و اجتماعی پیرامون چند شناسنامه طرح تحقیقاتی

عنوان شناسنامه طرح تحقیقاتی

رای کمیته

توضیحات

سبک مدیریت و نقش آن در بهره وری کارگاههای پرورش ماهی استان آذر بایجان غربی تصویب مشروط به اصلاحات شد

با رعایت موارد زیر مورد تصویب قرار گرفت:

1-       هزینه طرح حداکثر 9 میلیون ریال

2- مجری ، کارگاهها را براساس تجربه مدیر کارگاه و سابقه فعالیت کارگاه طبقه بندی نموده و سپس تجزیه و تحلیل لازم را انجام دهد.

بررسی زمینه های ظرفیت های اشتغال بخش ساختمان در مناطق روستایی رد شد

دلایل رد طرح:

1-       اهداف ،طرح مسئله و فرضیات منطبق با عنوان طرح نمی باشد.

        2- عنوان فوق جزء مسائل درجه اول یا اولویت  روستاها      نیست.
محاسبه خط فقر در روستاهای بخش انزل شهرستان ارومیه تصویب مشروط به اصلاحات شد

به تصویب رسید در صورت  انجام اصلاحات زیر:

1-       عنوان تغییر یابد به " محاسبه خط فقر و شناخت توانا ئیها و توانمندی روستائیان زیر خط فقر و ارائه راهکارهای متناسب جهت کاهش خط فقر

2-       موارد زیر جزء اهداف باشد

 الف: شناسایی توانائیهای فردی و اقتصادی واجتماعی خانوارهای مورد نظر

ب :ارائه راهکارههای موثر  ومتناسب با ویژگیها و توانمندیهای استخراج شده

3- به لایحه برنامه سوم در رابطه با بحث روستا مراجعه و اهداف و ارائه راهکار ها مد نظر قرار گیرند.

4 - با توجه به موارد فوق الذکر در بندهای مختلف شناسنامه اصلاحات لازم انجام پذیرد.

5- طرح وبیان مسئله به درستی صورت گیرد

6- انتخاب مشاور دیگری که تخصص و صلاحیت علمی بیشتری در این زمینه دارد.

 

ایجاد و گسترش اشتغال  در بخش شیلات پرورش ماهی در اسخر چاههای کشاورزی از طریق افزایش تقاضا برای گوشت ماهی در استان اردبیل رد شد

دلایل رد طرح:

 

1.        فرضیات و اهداف با عنوان همخوانی ندارد

2.        هسچ مدل یا تئوری خاصی ویا روش های آماری مناسبی ارائه نگردیده است.

3.        منبع یابی تحقیق مناسب نیست.

شیوه های نمونه گیری و چگونگی انتخاب نمونه ها و حجم جامعه آماری مشخص نیست.
امکان سنجی توسعه اشتغال از طریق ایجاد وگسترش صنایع روستایی تصویب مشروط به اصلاحات شد

به تصویب رسید در صورت انجام موارد زیر:

1.        چه شاخص هایی برای سئوالات و فرضیات مطرخ شده مناسب هستند؟

2.        روش تحقیق و تئوری های مناسب چیست؟

نحوه نمونه گیری و روش های مربوطه مشخص نیست.
طرح ارزیابی اثرات  اجتماعی ،اقتصادی طرح آموزش های فنی حرفه ای بخش کشاورزی دوره پروار بندی گوسفند نیازبه اصلاحات دارد

1.        اهداف تحقیق با عنوان آن مطابقت لازم را ندارد.

2.        تئوری های مورد استفاده کافی به نظر نمی رسد.

3.        حجم نمونه و جامعه مشخص شود.

4-  ازیک مشاور phdر حوزه ترویج استفاده شود

تامل در توضیحات در خصوص تصویب مشروط ، رد  و یا نیاز به اصلاحات 6 مورد شناسنامه طرح تحقیقاتی   مندرج در جدول فوق بیانگر موارد زیر است:

1.      معیار های واحدی برای ارزشیابی این شناسنامه ها به کار گرفته  نشده است.

2.   یا فراخوان طرح های تحقیقاتی از سوی مرکز صورت نگرفته است ویا فراخوان انجام شده حدود و ثغور برنامه های پژوهشی مرکز و شرایط پذیرش طرح تحقیقاتی و... را آشکار ننموده است.

3.   در گردش کار رسیدگی به شناسنامه های طرح های تحقیقاتی یا مراحل مقدماتی برای مطابقت شناسنامه ها با حداقل شرایط شناسنامه طرح تحقیقاتی تعبیه نشده و یا برای خارج کردن شناسنامه هایی که حداقل شرایط را ندارند از دستور کار کمیته؛ اقدام لازم  صورت نگرفته است.

4.   ارزشیابی شناسنامه طرح تحقیقاتی که امری علمی است با انتخاب و بودجه بندی طرح تحقیقاتی  که امری اجرایی است ؛ همزمان توسط یک  واحد صورت  گرفته است.

5.      بنیه علمی و روش شناختی ارائه دهنده گان شناسنامه ها باید مراقبت و تقویت گردد.

گردش کار بررسی شناسنامه طرح تحقیقاتی

 

بررسي اسناد و مقررات تحقيقاتي در حوزه اقتصادي و اجتماعي وزارت جهاد كشاورزي  و وزارتين كشاورزي و جهاد سازندگي  تا آنجا كه در دسترس نگارنده بوده ، نشان مي دهد كه اگر چه براي ارائه "پيشنهادپژوهش" (  Research Proposal ) راهنما و گردش كار وجود داشته است؛ اما براي ارزشيابي پوروپوزال هاي پژوهشي در قلمرو تحقيقات اقتصادي اجتماعي، راهنما ،فرم و معیار های تثبیت شده و معینی وجود نداشته است.در مقررات تحقيقاتي وزارت جهد كشاورزي" پيشنهاد پژوهش" را "شناسنامه طرح تحقيقاتي" مي نامند.از شناسنامه طرح تحقيقاتي در پاييز1376 در اسناد وزارت جهاد سازندگي ودر اسفند 1381 در اسناد وزارت جهاد كشاورزي يك تعريف با كلمات و عبارات كاملا يكسان به عمل آمده است وآن اينكه:

" شناسنامه طرح تحقيقاتي به منظور بيان تمامي جنبه ها،اهداف،روش و ملزومات مورد نياز طرح تحقيقاتي تنظيم شده و در صورت تصويب،به عنوان يك سند معتبر از جهات مختلف از جمله نظارت و ارزشيابي تلقي مي گردد،لذا لازم است در تكميل آن نهايت دقت به عمل آيد." (وزارت جهاد سازندگي ،1376، پيوست دو:راهنماي تكميل شناسنامه طرح هاي تحقيقاتي) و (وزارت جهاد كشاورزي ،1381،پيوست چهار: دستور العمل نحوه تكميل شناسنامه طرح هاي تحقيقاتي)

در وزارت جهاد كشاورزي  مراكز تحقيقات استاني،شوراهاي تحقيقات وآموزش استانها،مركز تحقيقات و بررسي مسايل روستايي و موسسه آموزش عالي علمي كاربردي براساس رويه هاي داخلي خود به ارزشيابي شناسنامه طرح هاي تحقيقاتي اقتصادي و اجتماعي مي پردازند. براساس تبصره ماده دو و تبصره هفت ماده چهار دستور العمل اخيرالذكر به منظور روان سازي اصول و ضوابط بررسي شناسنامه  طرح هاي تحقيقاتي ، مراكز تحقيقاتي موظف شده اند كه  رويه بررسي داخلي ويا آيين نامه داخلي نحوه بررسي و تصويب شناسنامه هاي طرح هاي تحقيقاتي را به نحو مقتضي به اطلاع سازمان تحقيقات و آموزش كشاورزي(دفتر بررسي و هماهنگي طرح هاي تحقيقاتي) برسانند. (وزارت جهاد كشاورزي ،1381، دستور العمل نحوه تكميل شناسنامه طرح هاي تحقيقاتي (شماره 201/56362 تاریخ14/12/1381))

کمیته  علمی فنی مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی بر اساس ماده 4 دستور العمل  اخیرالذکر آخرین مرجع علمی تصویب پروژ ه ها و طرحهای تحقیقاتی اقتصادی – اجتماعی  در وزارت جهاد کشاورزی محسوب می شود.این کمیته 11 عضو دارد.  از جمله وظایف این کمیته ، بررسی و تصویب  شناسنامه ها ، پرو ژ ه ها و طرح های تحقیقاتی مرتبط با مسائل اقتصادی و اجتماعی جامعه روستایی و کشاورزی است. بر اساس دستور العمل یاد شده این وظیفه طبق آیین نامه داخلی کمیته عملی می گردد. بررسی و تصویب شناسنامه طرح های تحقیقاتی اقتصادی – اجتماعی با توجه به بند دال آیین نامه داخلی کمیته علمی – فنی مرکز تحقیقات و بررسی مسایل روستایی براساس پیوست شماره 1 آیین نامه  که به طور کامل در ادامه آمده است ؛ صورت می گیرد.

 متن کامل پیوست شماره 1 به شرح 4 بند ذیل است.

  1. طرح یا پرو ژ ه ارائه شده به کمیته باید به تایید شورای تحقیقات و آموزش استان (در مورد طرح یا  پروژه استانی ) و گروه کارشناسی طرح های تحقیقاتی مرکز تحقیقات روستایی رسیده باشد.
  2. دبیر یا یکی از اعضاء کمیته باید اطلاعات لازم را پیرامون هر طرح یا پرو ژ ه داشته باشد.
  3. در صورت لزوم مجری یا مجریان طبق در خواست کمیته در جلسه حضور یابند.
  4. کمیته می تواند تایید اصلاحات در شناسنامه طرح / پرو ژ ه را به یک یا چند نفر از اعضاء کمیته واگذار نماید.(مرکز تحقیقات و بررسی مسایل روستایی ،1382)

 با تامل در موارد اخیر الذکر اینطور به نظر می رسد  که فرایند های اداری و علمی بررسی پوروپوزال  از هم تفکیک نشده اند. در رویه  های موجود ، ارزشیابی علمی و مستقل تخصصی شناسنامه طرح تحقیقاتی  تعبیه نشده ومعیارهای عمومی و یا اختصاصی  برای ارزشیابی پوروپوزال ها ی تحقیقی  تدوین نگردیده است. این مسائل حاکی ازتوسعه نیافتگی نهادی تحقیقات اقتصادی - اجتماعی در وزارت جهاد کشاورزی است. البته توسعه نیافتگی نهادی  پژوهش ، خاص تحقیقات اقتصادی – اجتماعی در وزارت جهاد کشاورزی نیست. برای ارائه ادله این ادعا شواهد زیادی در دست است که در ادامه به دو نمونه رسمی این  شواهد، اشاره می شود.

شوراي پژوهش هاي علمي كشور كه  در اوائل دهه 50 شمسي در ايران تشكيل شده است ؛ بنا بر اسناد موجود اولين قدم در تعيين اولويت هاي تحقيقاتي كشور را در سال 1374 برداشته است.اين شورا براي تدوين اين اولويتها  در بخش هاي  آب ، انرژي ،پزشكي ، علوم انساني ، علوم پايه ، صنعت و كشاورزي  بدون تدوين روش و برنامه خاصي و با توجه به نظرات و تجربيات  دست اندركاران هريك از بخش هاي ياد شده تدوين شده است.( شوراي پژوهشهاي علمي كشور، 8 ،1374)

تدوين نظام جامع نظارت و ارزيابي فعاليت هاي پژوهشي و فناوري تا پایان سال اول اجرای برنامه  سوم(1379) يكي از راهكارهاي اجرايي مصوب در برنامه سوم توسعه كشور بوده است؛ براساس "گزارش اقتصادی و نظارت برعملکرد سال دوم برنامه  سوم توسعه  سال1380 " ( جداول صفحات 876 و877) که توسط سازمان مديريت و برنامه ريزي  كشور در اجرای  ماده 198 برنامه سوم ، تهیه ومنتشر شده است؛ این نظام هنوز تدوین نشده است. این مسئله در صفخه 20-5  گزارش هم اندیشی علوم ، فنون و دانایی که توسط سازمان پژوهشهاي علمي کشور  تهییه شده و در اسفند ماه 1381 در همایش چالش ها و چشم اندازهای توسعه ایران ارائه گردید ؛ مشهود است. در صفحه 872 گزارش نظارت  به ضعف ساختار تحقیقاتی در دستگاههای اجرایی و عدم شناخت کامل از نظام تحقیقاتی دستگاه ها و نیز ضرورت اجرای راهکار ها ی برنامه سوم، توسط دستگاههای اجرایی مختلف(وزارت علوم،تحقیقات وفناوری ،آموزش و پرورش ،پست و تلگراف و...) و پاسخگو نبودن دستگاه های مربوطه  به عنوان نقطعه ضعف حوزه بخشی امور آموزشی و  پژوهشی کشور اشاره شده است. (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، 1381)

ب: توسعه یافتگی نهادی پژوهش

 

اگر چه و ضعیت نهادی تحقیقات در امریکا و اروپا بسیار متفاوت با کشور ماست.اما حتی در گزارشات تحقیقی  منتشر شده در ماههای اخیردر امریکا نیز به قلت منابع موجود در زمینه ارزشیابی پوروپوزال اشاره شده است.در یک مورد در این زمینه آمده است: " دستور العمل های دلالت کننده قلیلی در باره اینکه  چگونه پوروپوزال های تحقیق باید ارزشیابی شده  وچه منابعی برای چنین تلاش هایی مورد نیاز است ؛وجود دارد." (Viswanathan and Others,1, July 2004)

کمیسیون اروپا و نهاد های تحقیقی وابسته به این کمیسیون که همگی وابسته به اتحادیه اروپا هستند ؛ در چند سال اخیر اقدامات خیره کننده ای در زمینه نهاد سازی برای تحقیق و توسعه به عمل آورده اند. برنامه هایی که به FP5  و FP6 معروف هستند. در یکی از اسناد  تحت عنوان:دستور العمل های ارزشیابی پوروپوزال و رویه های انتخاب" به نحوی جامع ابعاد ارزشیابی پوروپوزال تحقیق ارائه شده است. در این فصل و در ارتباط با  معضلاتی که در طرح مسئله آشکار شده است؛ صرفا به برخی از ابعاد ارزشیابی پورپوزال با استفاده از سند اخیر الذکراشاره می نماییم.

اصول ارزشیابی پورپوزال تحقیق

در سند اخیرالذکر شش اصل بنیادی و راهنما برای ارزشیابی پوروپوزال ارائه شده است که عبارتند از:

 

·    کیفیت . طرح هایی که برای سرمایه گزاری انتخاب می شوند باید نشانگرکیفیت بالای علمی ،فنی و مدیریتی  در زمینه  پاسخگویی به اهداف برنامه های  تحقیق ، توسعه فناوری و کار دسته جمعی اتحادیه اروپایی باشند.

·     شفافیت. چهارچوبی روشن برای پژوهشگران تهیه کننده پوروپوزال ها،سرمایه گزاران طرح های تحقیقاتی و ارزشیابان پوروپوزال های تحقیق باید فراهم گردد. برای دستیابی به چنین چهارچوبی ، تصمیمات باید به نحوی شفاف تشریح گردیده و برای همه بخش های ذینفع قابل دسترس باشد.بعلاوه بازخورد کافی برای  ارائه کننده گان پوروپوزال ها  در مورد پیامد ارزشیابی پوروپوزال آنها باید ارائه گردد.

·    برابری در رفتار.اصل بنیادی اتحادیه اروپا در برنامه های  تحقیق ، توسعه فناوری و کار دسته جمعی حمایت از برخورد یکسان با پوروپوزال ها بدون ملاحظه منشاء یا هویت پوروپوزال دهنده گان است.

·        بی طرفی . با همه پوروپوزال ها بی طرفانه مطابق با نکات خوب و بدشان رفتار گردد.

·    کار آمدی و سرعت . رویه هایی می باید طراحی گردد که به اندازه مناسب  تیز تازی  داشته  و متناسب با حفظ کیفیت در ارزشیابی ، تخصیص مناسب بیت المال  ورعایت نمودن چهارچوب قانونی داخلی برای مدیریت هریک از برنامه های  خاص تحقیقی باشد.

·     توجهات اخلاقی . هر پوروپوزالی که در بردارنده مغایرت هایی از اصول بنیادی اخلاقی باشد؛ممکن است در هر زمانی  از چرخه ارزشیابی و انتخاب خارج گردد.( European Commission ,3,2002)

 

منابع و مآخذ

بیگز،استیون، و جان فارینگتون،پژوهش های کشاورزی و روستائیان فقیر مروری بر تحلیل های علوم اجتماعی،1376،مترجمان:علیرضا خرمایی و علیرضا حمیدی یونسی،  مرکز تحقیقات روستایی وزارت جهاد سازندگی.

سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، 1381، گزارش اقتصادی و نظارت برعملکرد سال دوم برنامه  سوم توسعه  سال1380.

سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، 1381، همایش چالش ها و چشم انداز های توسعه ایران( گزارش محور 5 همایش: هم اندیشی علوم ،فنون و دانایی).

شریعتی ،محمد تقی ، 1379، اسناد ضمیمه شناسنامه طرح تحقیقاتی تحلیل و شناخت تحقیقات اقتصادی - اجتماعی در وزارت جهاد کشاورزی.

شوراي پژوهش هاي علمي كشور،1374،اولويت هاي تحقيقاتي كشور.

مر کز تحقیقات و بررسی مسایل روستایی ،1382، آئین نامه داخلی کمیته علمی – فنی مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی.

 وزارت جهد سازندگي ، 1376، عناوين پيشنهادي وزارت جهاد سازندگي براي پايان نامه هاي كارشناسي ارشد و دكتري بخش اقتصادي و اجتماعي.

وزارت جهاد كشاورزي ، 1381، دستورالعمل نحوه پيشنهاد ،بررسي،تصويب،و ابلاغ پروژه ها و كليه طرح هاي تحقيقاتي و نحوه تدوين ،تاييد و انتشار گزارش نهايي آنها .(شماره 201/56362 تاریخ14/12/1381)

 

1- European Commission, European Research Area, Sixth Framework Programme , Guidelines on Proposal Evaluation and Selection Procedures, 2002.

2- Viswanathan M, Ammerman A, Eng E, Gartlehner G, Lohr KN, Griffith D,Rhodes S, Samuel-Hodge C, Maty S, Lux, L, Webb L, Sutton SF, Swinson T,Jackman A, Whitener L. Community-Based Participatory Research: Assessing the Evidence. Evidence Report/Technology Assessment No. 99 (Prepared by  RTI University of North Carolina Evidence-based Practice Center under Contract No. 290-02-0016). AHRQ Publication 04-E022-2. Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality. July 2004.

 

 

نويسنده : محمد حسن محقق معين سه شنبه 8 شهريور 1384
تعداد نظرات تا اين لحظه :  142 اعلام نظر