آشنایی با مفاهیم علوم اجتماعی - 3
چراغاني

 

سرمايه اجتماعي  Social Capital

 (بخش دوم)

سعید مدنی و کیان تاجبخش

 

 

سرمايه اجتماعي مفهومي به نسبت جديد در علوم اجتماعي است و به طور خلاصه به معناي «هنجارها و شبكه‌هايي است كه امكان مشاركت مردم در اقدامات جمعي به منظور كسب سود متقابل را فراهم مي‌كند» و با شيوه‌هايي همچون سنجش سطح اعتماد اجتماعي و سطوح عضويت در انجمن‌هاي مدني رسمي يا غيررسمي قابل اندازه‌گيري است. سرمايه اجتماعي مفهومي تركيبي است كه «موجودي» يا ميزان اين هنجارها و شبكه‌ها را در يك جامعه و در يك مقطع زماني خاص تشريح مي‌كند. رابطه متقابل، رفتار غير خودخواهانه و اعتماد نمونه‌هايي از اين هنجارها هستند. اين شبكه‌ها ممكن است رسمي يا غيررسمي باشند. از اين منظر، سرمايه اجتماعي يكي از عناصر مهم قدرت «جامعه مدني» يا ظرفيت جامعه براي مديريت خويش از طريق فعاليت‌‌هاي گروهي غيررسمي، داوطلبانه، غيردولتي (و غيرانتفاعي) است.

            سرمايه اجتماعي به وسيله صاحبنظران به صورت‌هاي متفاوتي تعريف شده است. مهم‌ترين تعاريف مطرح شده عبارتند از:

1. سرمايه اجتماعي، موضوعاتي اعم از شدت و كيفيت روابط و تعاملات بين افراد و گروه‌ها، احساس تعهد و اعتماد دو جانبه نسبت به هنجارها و ارزش‌هاي مشترك را شامل مي‌گردد و به عنوان يك حس تعلق و همبستگي، پايه مهم پيوستگي اجتماعي در نظر گرفته مي‌شود (كاراكن  و جانسون ، 1998 به نقل از: بهزاد، 1381).

2. سرمايه اجتماعي مجموعه معيني از هنجارها و ارزش‌هاي غيررسمي است كه اعضاي گروهي كه همكاري و تعاون ميانشان مجاز است، در آن سهيم هستند (فوكوياما، 1379: 23).

3. سرمايه اجتماعي، وجوه گوناگون سازمان‌هاي اجتماعي نظير اعتماد، هنجار و شبكه‌ها است كه مي‌توانند با ايجاد و تسهيل امكانات هماهنگ، كارايي جامعه را بهتر كنند (پاتنام، 1380: 251).

4. سرمايه اجتماعي منبعي اجتماعي _ ساختاري است كه دارايي و سرمايه افراد محسوب مي‌شود. اين دارايي شيء واحدي نيست بلكه ويژگي‌هايي است كه در ساختار اجتماعي وجود دارد و باعث مي‌شود افراد با سهولت بيش‌تري وارد كنش اجتماعي شوند (كلمن، 1377: 467).

5. سرمايه اجتماعي شامل روابط قراردادي و ساختاري نهادهاي كلان اعم از دولت، رژيم‌هاي سياسي و نظام‌هاي حقوقي و قضايي مي‌شود (نورث ، 1377).

بر اساس تعاريف فوق، صاحبنظران (بولن  و انيكس   1999 به نقل از شريفيان ثاني، 1380) هشت عنصر مهم سرمايه اجتماعي را به قرار ذيل مطرح كرده‌اند:

- مشاركت در اجتماع محلي

- كنشگري در يك موقعيت اجتماعي

- احساس اعتماد و امنيت

- پيوندهاي همسايگي

- پيوندهاي دولتي و خانوادگي

- ظرفيت پذيرش تفاوت‌ها

- بها دادن به زندگي

- پيوندهاي كاري

بنابراين اگر چه تعاريف متفاوتي از سرمايه اجتماعي ارائه شده، اما اين تعاريف نقيض يكديگر نيستند، بلكه متمم و مكمل يكديگر محسوب مي‌شوند. از اين رو در صورتي كه بپذيريم تنها برخورداري از منابع مالي و نيروي انساني نتوانسته جوامع را به سوي رشد و توسعه اجتماعي سوق دهد بايد ركن سومي نيز براي دستيابي به توسعه قائل شويم و آن سرمايه اجتماعي است. در واقع ميزان اثربخشي و كارايي دو منبع اول عمدتاً به ميزان برخورداري از سرمايه اجتماعي بستگي دارد. از ا ين گذشته سرمايه اجتماعي كه در واقع از ارزش‌ها و هنجارهاي جامعه، استحكام تعهدات متقابل بين افراد، گروه‌ها و تا حدود زيادي مشاركت اجتماعي تأمين مي‌شود، حافظ جامعه و گروه‌هاي اجتماعي در بحران‌هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي است و مي‌تواند از توقف جامعه در مرحله عقب‌ماندگي جلوگيري كند.

دو ديدگاه متفاوت رابطه بين سرمايه اجتماعي و رفاه و تأمين اجتماعي را توضيح مي‌دهند:

الف) برخي صاحبنظران معتقدند تأمين اجتماعي دولتي (به ويژه در حوزه حمايتي)، از طريق بازار كار يا حمايت از خانواده‌ها، انگيزه جامعه مدني، گروه‌ها، خانواده‌ها و افراد را براي حمايت از خود كاهش مي‌دهد و بدين ترتيب تأثير نامطلوبي بر سرمايه اجتماعي دارد.

ب) كساني كه مي‌گويند رفع نابرابري‌ها و حل مشكلات گروه‌هايي كه در معرض خطراتي قرار دارند كه جوامع سرمايه‌داري مبتني بر بازار ايجاد كرده‌اند، تنها از طريق دولتي با برد جهاني امكان‌پذير است.

بنابراين، بر مبناي اين فرضيات نظام رفاهي كالايي همگاني و نظامي دموكراتيك است كه در آن افراد حق دارند به نظام رفاه اجتماعي كمك نكنند (يعني هرگونه كمكي داوطلبانه و غير تحميلي است)، موفقيت نظام رفاه اجتماعي _ به عنوان رابطه‌‌اي عمودي ميان دولت و جامعه _ در واقع از لحاظ ساختاري تا حد زيادي به روابط اجتماعي افقي (هنجارها و شبكه‌ها) موجود در جامعه وابسته است. چگونگي اين رابطه در هر جامعه مفروض مسأله‌اي تجربي است كه بايد مورد بررسي قرار گيرد.

با مراجعه به متون تخصصي در اين زمينه مشاهده مي‌شود كه كارامدي سياست‌هاي تأمين و رفاه اجتماعي، كه به همراهي و همكاري داوطلبانه مردم نياز دارد، به كيفيت رابطه اجتماعي يا به عبارت ديگر، به ميزان سرمايه اجتماعي موجود در هر كشور بستگي دارد. سرمايه اجتماعي را مي‌توان به منزله هنجارها و شبكه‌هاي عمومي‌اي تعريف كرد كه دست كم شامل سه عنصر آگاهي، اعتماد و مشاركت باشند.

 

منبع:

 درباره لايحه برنامه چهارم توسعه (نقد و بررسي برخي مواد بخش اجتماعي )